Tajne slikarstva u kamenu

Freske u manastirima i crkvama u Hercegovini vijekovima odolijevaju vremenu i kao nijemi svjedoci čuvaju tajne starih zidina. Za neke od njih može se reći da su ponovo oživjele, jer su sa zidina porušenih crkava brižljivo vraćane, onakve kakve su ranije bile.

Dobrićevo, Zavala, Aranđelovo, crkva Svetog Nikole u Trijebnju i Klimentica pored Trebinja, imaju prelijepe freske, koje su stvarali stari majstori slikarstva.

Manastir Dobrićevo, posvećen Vavedenju Bogorodice, nalazio se na Trebišnjici kod Trebinja, do 1965. godine, kada je zbog izgradnje hidrocentrale preseljen u selo Orah, kod Bileće.

- Narodno predanje kaže da su prvi hrišćanski car Konstantin i njegova majka Jelena ovdje počinuli vraćajući se iz Rima, da su vidjeli da je mjesto "dobro", pa tu podigli manastir i nazvali ga Dobrićevo. Drugo kazivanje vezuje postanak Dobrićeva za vladare iz loze Nemanjića. Postoje dva manastirska pečata, od kojih jedan nosi godinu 1232. a drugi 1283 - ispričala je konzervator-restaurator iz Zavoda za zaštitu kulturno-istorijskog i prirodnog nasljeđa RS Milica Kotur.

Ona dodaje da je manastirska crkva u Dobrićevu oslikana 1592. ili 1619. godine, ali su prilikom preseljenja ispod ovog sloja slikarstva, koje je izradio Georgije Mitrofanović, pronađeni dijelovi starijeg živopisa, iz ranog 16. vijeka. Tako se može utvrditi prilično pouzdana hronologija prema kojoj je crkva postojala ovdje još u 14. vijeku. Ta građevina je najkasnije početkom 15. vijeka obnovljena, a u ranom 16. vijeku ukrašena freskama.

- Očito da je stariji živopis stradao, te je krajem 16. ili, vjerovatnije, početkom 17. vijeka bilo potrebno ponovo oslikati crkvu, za šta je angažovan veliki srpski slikar 17. vijeka Georgije Mitrofanović, koji je u to vrijeme, 1619. godine, freskama ukrasio zidove crkve u Zavali. Kasnija istorija Dobrićeva poznata je iz legendi, ali i iz nekoliko istorijskih izvora - istakla je Milica Kotur.  

Prema njenim riječima, freske Georgija Mitrofanovića u Dobrićevu sačuvane su u velikoj mjeri i predstavljaju jednu od najljepših cjelina srpskog živopisa iz 17. vijeka.

- Ovo slikarstvo ima izuzetnu likovnu, stilsku i ikonografsku vrijednost. Svetogorski monah Georgije Mitrofanović je najznačajniji srpski slikar ranog 17. vijeka, čiji rad, širom srpskog prostora, od Hilandara, preko Pećke patrijaršije, Morače, hercegovačkih crkava u Zavali i Dobrićevu, pa sve do manastira Krupe u sjevernodalmatinskom zaleđu, predstavlja izuzetan opus u postvizantijskoj umjetnosti Balkana uopšte - kaže Milica Kotur.

I manastir Zavala ima freske izuzetne vrijednosti.

- U Hercegovini, na rubu Popovog polja, podno nevisokog, strmog i kamenitog Ostroga, podvučen i usječen pod stijenu, veoma vješto je smješten manastir Zavala. Sklad manastirskog kompleksa i prirodnog okruženja, čine ovaj sklop jedinstvenim u našoj istorijskoj, kulturnoj i prirodnoj baštini - priča Milica Kotur.  

Ona podsjeća da se tačno vrijeme nastanka manastira Zavala, sa crkvom posvećenom Vavedenju presvete Bogorodice, ne zna i da se okvirno datuje u 15. vijek. Najstariji poznati istorijski zapis o manastiru je iz 1514. godine.

- Hilandarski monah Georgije Mitrofanović oslikao je zidna platna manastira Zavala. Za godinu oslikavanja hrama uzima se 1619. na osnovu nekoliko fresko natpisa u samom hramu, od kojih se jedan nalazi nad ulazom u južnu pjevnicu. Zidno slikarstvo rađeno je u "fresco" tehnici, a pojedine završne partije, naročito na inkarnatima, rađene su "al secco" tehnikom - ispričala je Milica Kotur i dodala da je u manastiru Zavala do današnjih dana sačuvano oko 205 kvadratnih metara zidnog slikarstva izuzetnih vrijednosti.

Na groblju sela Aranđelova, kod Lastve, istočno od Trebinja, nalazi se crkva posvećena Svetom arhanđelu Mihailu. Mada o vremenu njene gradnje nema preciznih podataka, pretpostavlja se da je sagrađena krajem 16. ili početkom 17. vijeka.

- U unutrašnjosti crkve očuvano je zidno slikarstvo iz prvih decenija 17. vijeka. Pretpostavlja se da je živopis u Aranđelovu izradio autor fresaka u crkvi Arhanđela Mihaila u Petrovićima, selu na putu između Bileće i Nikšića, te da su, prema tome, freske u Aranđelovu nastale neposredno poslije 1604. godine, datuma izrade živopisa Petrovićima - kaže Milica Kotur.  

Kao zanimljivost se navodi da pojedini oblici natpisa uz naslikane likove i kompozicije pokazuju da je neki od članova slikarske grupe koja je živopisala Aranđelovo mogao biti Grk.

- Postoji mišljenje da je živopis Aranđelova srodan onom u crkvi manastira Reževića kod Petrovca na Moru. Posljednjim arheološkim iskopavanjima, koja su pratila restauratorske radove u ovoj crkvi, otkriveni su slojevi koji svjedoče o postojanju starijeg kultnog mjesta ispod hrama u Aranđelovu - podsjetila je Milica Kotur.

Živopis crkve posvećene Svetom Klimentu, poznatije kao Klimentica, u Mostaćima kod Trebinja, potiče iz 1623. godine.

- Postoji pretpostavka da je crkva znatno starija i da je građena kao grobni hram neke srednjovjekovne vlastelinske porodice. Osim godine u kojoj je Klimentica živopisana, natpis iznad ulaza sadrži i podatke o ktitoru i slikaru. Freske su nastale po želji Radoja Mihaljevića, a naslikao ih je zograf Vasilije. Ovaj pozni srpski slikar se prilikom izrade fresaka u crkvi Svetog Klimenta u Mostaćima oslanjao na različite uzore - priča Milica Kotur.

U ikonografskom smislu, nastavlja naš sagovornik, zograf Vasilije se ugledao na slikarstvo Georgija Mitrofanovića u Zavali, ali su njegove slikarske sposobnosti bile znatno manje. U tehničkom i stilskom pogledu on se oslanjao na predloške iz Prazničnog mineja, koji je 1538. godine štampao u Veneciji Božidar Vuković.

- Izraziti graficizam i jaki kontrasti između svijetlog i tamnog, u slikarskom postupku zografa Vasilija posljedice su ugledanja na štampane predloške, što se najočitije vidi, na primjer, na kompoziciji Rođenja Hristovog - objasnila je Milica Kotur.

Crkva u Trijebnju

Crkva Svetog Nikole u Trijebnju, udaljena 15 kilometara od Stoca, podignuta je 1534. godine kao zadužbina vojvode Radoja Hrabrena, jednog od članova porodice Miloradović - Hrabrena. Proglašena je nacionalnim spomenikom BiH. Crkva Sv. Nikole je uništena miniranjem 1996. godine.  

- Trijebanjske freske nastale su po narudžbi vojvode Radoja Hrabrena. Radio ih je nepoznati živopisac. Većina likova koje je slikar naslikao u trijebanjskoj crkvi odisala je umjetnošću visokog stila, koju su rijetki slikari sa kraja 16. vijeka još njegovali - rekla je Milica Kotur i dodala će tokom ove i sljedeće godine raditi na složenim poslovima vraćanja sačuvanih i restauriranih fresaka na njihovu prvobitnu poziciju na zidovima u crkvi.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.