Tajne grada Crne kraljice

Arheolozi Muzeja Republike Srpske izveli su prvo iskopavanje na lokalitetu Prizren kod Mrkonjić Grada sredinom novembra ove godine. Bila je to izuzetna prilika da zavirimo dublje u prošlost ovog neobičnog mjesta koje vijekovima skriva tajnu o stanovnicima Prizrena, koji su se usudili da na tako samotnom i vrletnom mjestu sviju gnijezdo od kamena.

Lokalitet je udaljen od Mrkonjić Grada oko trideset kilometara i nalazi se na zapadnoj granici opštine, u blizini zaseoka Prizren, na oko tri kilometra sjeverozapadno od sela Medna. Smješten je na vrhu izdvojenog stjenovitog masiva, na jednom od krajnjih sjeverozapadnih obronaka brda Prizren, visoko iznad kanjona Sane, na nadmorskoj visini od 570 metara, a zauzima površinu od 500 kvadratnih metara. Centralnim dijelom dominira krečnjačka stijena, za deset metara viša od okolnog terena. Sa tri strane stijena je opasana zaravnjenim terasama, po čijim ivicama se protežu ostaci zidova. Zidovi su najbolje očuvani sa južne strane, mjestimično i do visine od sedam metara. Debljine su od 0,7 do 1,4 metra i građeni kamenom krečnjakom i krečnim malterom. Utisak je da su terase i zidine nastali prilagođavanjem vrha ovog stjenovitog masiva potrebama stanovnika.

Lokalitet ima izrazito dominantan i nepristupačan položaj. Jedini mogući pristupni pravci lokalitetu su sa istočne strane, od kojih je jedan od najpogodnijih pratio sjevernu padinu brda Prizren odvajajući se na mjestu današnjeg zaseoka Prizren od putne komunikacije, koja je još u drevna vremena spajala dolinu Sane sa dolinom rijeke Medljanke.

Prizren se tokom srednjeg vijeka nalazio na južnoj granici župe Banjice, jednoj od mnogobrojnih župa Donjih Kraja, krajine srednjovjekovne bosanske države. Ovom župom, čiji je centar bilo utvrđenje Ključ, još od kraja XII i početka XIII, pa sve do kraja XV vijeka, sa kraćim prekidom tokom druge polovine XIV vijeka, upravljali su plemići iz porodice Hrvatinića.

Među lokalnim stanovništvom Prizren je poznat kao mjesto gdje se nalazio srednjovjekovni grad u kojem je živjela legendarna Crna kraljica i na kojem su njihovi stari nalazili vrhove kopalja i strijela, dijelove "sablji", klinove i potkovice.

Zahvaljujući angažovanju i finansiranju opštine Mrkonjić Grad, kao i angažovanju Kulturnog centra "Petar Kočić" iz Mrkonjić Grada, na lokalitetu Prizren u periodu od 10. do 23. novembra 2011. godine arheološka ekipa Muzeja Republike Srpske izvela je sondažno istraživanje, prvu fazu planiranog višegodišnjeg projekta istraživanja, zaštite, obnove i prezentacije arheološkog lokaliteta Prizrena.

Četvoročlana ekipa Muzeja iz Banjaluke sondažno je istražila površinu od oko 15 kvadratnih metara na sjevernom kraju istočne građevinske cjeline, kako se radno naziva jedan od dijelova ovog lokaliteta. Iako je istražena površina bila mala, ona je pružila mnoštvo informacija dragocjenih za rekonstrukciju prošlosti lokaliteta.

Na osnovu toga moglo se zaključiti da je arhitektonski kompleks, podignut tokom kasnog srednjeg vijeka na lokalitetu Prizren, pretrpio devastaciju koja se manifestovala spaljivanjem i rušenjem građevina koje su činile ovaj kompleks, najvjerovatnije oko polovine XV vijeka, kada su Turci definitivno zauzeli veći dio bosanskog kraljevstva. Ovo potvrđuje intenzivan sloj gara, pepela i spaljenih drvenih dijelova arhitekture, koji je ležao neposredno na stjenovitoj podlozi na kojoj su podignuti zidovi.

Rezultati arheološkog istraživanja jasno su pokazali da je kratko poslije devastacije kompleksa došlo do obnove života na lokalitetu. To su ilustrovali i potvrdili nalazi kasnosrednjovjekovne grnčarije, gvozdenih vrhova strijela za samostrele, dijelova kamenih topovskih kugli, konjskih potkovica, gvozdenih klinova, kao i mnogobrojnih životinjskih kostiju. Svi ovi nalazi pronađeni su u kulturnom sloju čiji sadržaj je svjedočio o intenzivnom životu, najvjerovatnije vojnika, koji su na masivnom sloju nastalom rušenjem objekata organizovali život, a kako se čini i odbranu, tada devastiranog kompleksa. Boravak vojničke posade na lokalitetu mogao bi da se poveže sa formiranjem Jajačke banovine, tampon-zone između ugrožene Ugarske i Turske carevine u ekspanziji, koja je funkcionisala u periodu između 1463. i 1528. godine. To bi mogao da bude širi okvir za formiranje pomenutog kulturnog sloja na lokalitetu Prizren, mada je poznato da su krajevi koji pripadaju dolini Sane definitivno pali pod tursku vlast već tokom posljednje decenije XV vijeka.

Na osnovu toga se može pretpostaviti da je u periodu druge polovine XV vijeka arhitektonski kompleks na lokalitetu Prizren mogao da ima ulogu strateškog vojnog objekta manjeg značaja, poslije čega je bio napušten i kao razrušen dočekao austrijsko poslanstvo 1530. godine.

Ovo arheološko istraživanje bacilo je samo tračak svjetlosti na tajne koje čuva i pamti ovo neobično mjesto. Još uvijek ostaju skriveni od nas odgovori na pitanje ko je i kada podigao ovaj arhitektonski kompleks. Naravno i na pitanje sa kojom namjerom je to učinjeno, kao i da li je to bila manja fortifikacija, vlastelinski dvor ili možda čak monaška isposnica. Zbog toga se nadamo novim istraživanjima ovog, za izučavanje naše srednjovjekovne prošlosti dragocjenog mjesta.

Putopis

Utvrđenje Prizren i brdo Prizren pominju se pod istim imenima u čuvenom Kuripešićevom putopisu iz 1530. godine, u kojem je opisano putovanje austrijskog poslanstva u Carigrad. Tom prilikom, hroničar je zabilježio da je poslanstvo prošlo i ispod Prizrena, koji on tada pominje kao razrušenu tvrđavicu.

(Autor je rukovodilac istraživanja, arheolog, viši kustos Muzeja Republike Srpske)

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.