Svetlana Loma: Natpisi u kamenu otkrivaju prošlost

Da se u Skelanima nalazilo gradsko jezgro municipijuma do sada se znalo prvenstveno na osnovu epigrafskih spomenika (natpisa), uglavnom kamenih počasnih baza za statue rimskih careva i gradskih zvaničnika koji su tamo otkriveni. Zahvaljujući arheološkim iskopavanjima koje je u septembru otpočeo Mirko Babić, obrisi rimskog grada počinju se pojavljivati u svoj svojoj monumentalnosti i lepoti.

Ovo je za "Glas Srpske" rekla istoričarka iz Beograda Svetlana Loma, koja je na Regionalnoj konferenciji o arheološkom lokalitetu Skelani, održanoj prošlog mjeseca u Banjoj Luci, rezimirala dosadašnja saznanja koja o municipijumu Malvezijata u Skelanima pružaju epigrafski tekstovi.

* GLAS: Kakvo je porijeklo imena municipijuma Malvezijata?

LOMA: Grad je nazvan "municipijum Malvezijata" po imenu stanovnika - Malvezijati, a njihovo ime je izvedeno od prideva Malve(n)sis, koji pretpostavlja postojanje imena reke ili mesta Malva ili Malvus, koje, međutim, nije potvrđeno. I jedan deo Dakije (današnja Oltenija u Rumuniji) Rimljani su označavali istim pridevom Dacia Malvensis, a da ni tamo nije posvedočen osnovni oblik toponima.

* GLAS: Da li epigrafski spomenici mogu da pruže podatke o životu običnih ljudi i o tome u kom stepenu je sprovedena romanizacija?

LOMA: Razume se. Već sam običaj postavljanja nadgrobnih ili votivnih spomenika sa natpisima na latinskom jeziku svedoči o usvajanju rimskih običaja i latinskog jezika, čak i u onim slojevima provincijskog stanovništva koje još nije dobilo pravni status rimskih građana. Međutim, samo dobrostojeći sloj je bio u stanju da podnese troškove podizanja monumentalnih kamenih spomenika, što opet ne znači da u njemu nije bilo i robova, oslobođenika, kao i običnog sveta, ako pri tom mislimo na stanovništvo koje nije pripadalo ni municipalnoj ni plemenskoj aristokratiji. S druge strane, u nepristupačnim planinskim predelima van gradskih teritorija i teritorija plemenskih zajednica koje su Rimljani organizovali u sistem provincijske uprave, živelo je raštrkano stanovništvo, do koga ni rimska vlast niti ikakav oblik romanizacije nisu dopirali.

* GLAS: Šta se dogodilo sa municipijumima Malvezijata, Domavija i Splonum u vrijeme seobe naroda?

LOMA: Naša znanja o pomenutim gradovima zasnivaju se isključivo na arheološkim ostacima i epigrafskim izvorima. Običaj postavljanja monumentalnih kamenih spomenika sa natpisima javnog i privatnog karaktera bio je jedan od glavnih fenomena gradskog života i pokazatelj prosperiteta. Opšta kriza koja je zahvatila Carstvo u 3. veku, a jedna od njenih manifestacija je i učestalost varvarskih upada, dovodi do opadanja gradova i zamiranja epigrafske kulture. 

* GLAS: Prema iskustvima sa sličnih nalazišta, šta mogu istraživači da očekuju da će pronaći u Skelanima, što se tiče epigrafskih spomenika?

LOMA: Ako bi se sprovela sistematska arheološka iskopavanja u samom gradu, i ako bi se otkrila nekropola, svakako bi se tom prilikom, pored ostataka građevina, umetničkih dela i drugih nalaza, pojavili i spomenici sa natpisima. Oni bi mogli sadržavati podatke koji bi rasvetlili mnoga pitanja vezana za datum osnivanja grada, njegove institucije i status, društvenu strukturu, privredni i kulturni život, a, možda, i za sudbinu naselja u doba Poznog carstva.

Municipijumi

U većini zapadnih provincija Rimskog carstva, čije stanovništvo u predrimsko doba nije znalo za gradski način života, urbanizaciju je sprovodila rimska država rukovodeći se prevashodno svojim ekonomskim, političkim ili vojnim interesima. Taj proces je podrazumevao osnivanje gradova rimskog prava - municipijuma na teritoriji plemenskih zajednica i postepeno integrisanje njihovih pripadnika u rimsko građanstvo - istakla je Svetlana Loma.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.