Slobodniji umjetnički pristup biblijskoj temi

Još od srednjeg veka postojala je veza između slikarstva i drugih vidova umetnosti. Jedna od možda najinteresantnijih bila je ostvarena između slikarstva i drame. Mada je crkva suzbijala pučko pozorište, jer komadi koji su se igrali najčešće nisu odgovarali moralu na kojem je ona insistirala, ipak pozorište je postojalo u srednjem veku.

Ovo nije značilo da crkva nije tolerisala pozorišne predstave koje su bile vezane za Isusov lik. Naprotiv. Liturgijska drama delimično je bila zaslužna za razvoj evropske drame i to u vidu mirakula ili misterija. To su bili verski komadi koji nisu izvođeni unutar crkve već u crkvenim portama ili na pijacama i ne na latinskom već na narodnom jeziku tako da je svako mogao da ih razume, što je, u ostalom, i bio cilj. Od trenutka kada je usledio verski raskol, crkveno pozorište na Zapadu postalo je fleksibilnije tako da su se s vremenom pojavile raznovrsne drame koje su počele da sve više liče na laičke predstave. Najpopularnije misterije bile su vezane za razapinjanje i smrt Isusovu kao i za vaskrsenje. Tematska blizina slikarskih dela i pomenutih pozorišnih komada pokazala se najbližoj u statičnim, ne narativnim, delovima predstava, kao što su bili trenuci kada je Isus razapet ili kada vaskrsava. Mada su te scene predstavljale vezu između ova dva vida umetnosti one su u pozorištu bile prekidane najčešće Isusovim govorom i to tako osmišljenim da se u jednoj moralističkoj formi, sa snažnom duhovnom porukom, obraćao gledaocima. Dramaturška snaga komada koji su opisivali Isusovo razapinjanje i vaskrsenje bila je uvek obložena Isusovim govorima upućenim publici. Tako na primer, ostao je spomen o tome da je u Česteru, u komadu koji je prikazivao Isusovo razapinjanje, glumac koji je igrao glavnu ulogu, koristio iz jevanđelja Isusove reči upućene Ocu i to u nešto proširenoj formi, dok je u komadima koji su igrani u Jorku i Tauniliju glumac izgovarao doslovno poslednje Isusove reči koje je izgovorio na krstu. Da su misterije korišćene kao snažna poruka čovečanstvu u vezi sa tim kakav bi život trebalo da vodi govore nam "Raspeća" koja su igrana u pomenutim engleskim gradovima.  U "Raspeću" iz Taunilija, raspeti Hrist se dva puta obraćao okupljenima koristeći reč "ljudi", prvi put pre nego što se u molitvi, raspet, obratio Ocu, a drugi put, pre nego što je zatražio da pije. A u komadu "Smrt i sahrana" koji je igran u Jorku, glumac koji je igrao Isusa, takođe je prekinuo tok radnje obraćajući se okupljenima sa reči "ljudi", u nameri, da ih upozori na molitvu koju će, kao Isus, uputiti Bogu. Slični monolozi su korišćeni i u "Vaskrsenju" iz Čestera i Taunilija, i to u sceni gde se četiri vojnika nalaze okupljena oko groba. U tom trenutku Isus je vaskrsavao i monologom se obraćao publici. Taj monolog nije imao veze sa onim što se desilo u stvarnosti već je imao za cilj da prikaže ljudima u isto vreme kako tugu i bol raspeća tako i veselje vaskrsenja. Sve što je glumac izgovarao kao vaskrsli Hrist imalo je zadatak da vodi kulminaciji koja je bila ostvarena anđeoskom pesmom vaskršnje himne "Christus Resurgens ey Mortus". Pomenute misterije koje su igrane u 14. i 15. veku bez sumnje su podgrejavale verski žar engleskih hrišćana, ali su u isto vreme i donele jedan slobodniji umetnički pristup biblijskoj temi, time što je ostavljan prostor za individualnu duhovnu poruku. Ono što je sigurno to je da su ove predstave ostvarile snažnu vezu sa gledaocima zbog toga što su u većem broju scena i sami posmatrači pozivani da učestvuju. Tako na primer, u taunilijskom "Raspeću" Pilat je pozivao publiku da oseti kako to izgleda biti kažnjen poput Isusa, Magdalena je publiku uvodila u religijski obred tako što ih je blagosiljala, a u nekim drugim komadima Irod je tražio, kao i drugi paganski tirani, da publika pred njim skida kape. Sasvim sigurno, ovakvi komadi u kojima je publika bila uvučena u radnju imali su veliki uticaj na duhovni život hrišćana. Kada je Engleska postala protestantska zemlja oni su nastavili da se igraju, ali više nije bilo onog slobodnog umetničkog pristupa pa su tako istorijski netačni monolozi iščezli iz predstava. 

Osim toga, u 14. veku na slikama u Engleskoj se pojavila još jedna tema koja je imala snažnu vezu sa misterijama. To je bio trenutak kada anđeli hvataju u putiru Hristovu krv sa krsta. Pored ovog trenutka koji se podudarao sa misterijama jednako snažan bio je i moment kada je glumac koji je glumio Isusa stajao ranjen, krvav i išiban pred publikom sa oreolom na glavi. Taj čin je trebao da izazove sažaljenje i ganutost kod publike, a pošto je u tome i uspevao, veoma brzo se našao i na slikama sa jednakim ciljem i porukom.

Relikvije i Vizantija

Da je trenutak raspeća Isusa na krst i svega što je bilo u vezi sa tim događajem uticalo i na društvene i političke veze Vizantije i Zapada govore nam pokloni vizantijskih careva kojima su darivali vladare sa Zapada kada su odlazili ili se vraćali sa hodočašća u Svetoj zemlji. Treba imati na umu da su vizantijski carevi bili ti koji su, od trenutka kada su Arabljani u 7. veku osvojili Jerusalim pa do pada Konstantinopolja 1453. godine, za sebe tvrdili da su čuvari, branitelji i delioci najsvetijih relikvija hrišćanstva, ponajviše onih koje su bile vezane za stradanje Hristovo na krstu, za Majku Mariju i neke svece sa Istoka. Posedovanje ovakvih relikvija bilo je svojevrsni garant vizantijskim carevima da su bili usko povezani sa božanskim silama, da će pobediti u bitkama i da su zbog njih imali politički i duhovni prestiž u odnosu na ostale hrišćanske vladare.

(Autor je profesor Filozofskog fakulteta u Banjoj Luci)

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.