Sava Šumanović, 1896- 1942 (I) -Velikan srpskog slikarstva

Sava Šumanović, jedan od najznačajnijih srpskih slikara XX veka, rođen je 22. januara 1896. u Vinkovcima. Njegovi roditelji, otac Milutin i majka Persida poticali su iz uglednih i dobrostojećih šidskih porodica. Oboje su bili obrazovani. Otac, šumarski inženjer sa službom u Vinkovcima se rano penzionisao, te se mlada porodica sa četvorogodišnjim sinom vratila u Šid.

Roditelji su za sina jedinca imali jasno određen životni put. Planirali su da postane advokat, kao stric Svetislav u Zagrebu. Posle završene osnovne škole u Šidu, 1906. godine upisao je Gimnaziju u Zemunu. Gimnazijski dani tekli su uobičajeno, redovno je pisao pisma roditeljima.

Od 1911. pohađao je slikarski kurs profesora Isidora Junga. Leta je provodio u Gracu kod stričevog prijatelja usavršavajući nemački jezik. Po sopstvenom kazivanju, dragocene savete o crtanju i slikanju dobio je od starijeg prijatelja Slavka Vorkapića koji je bio đak Umetničko-zanatske škole koju je vodio Ljuba Ivanović.

Po završetku gimnazije se vratio u Šid i saopštio roditeljima da je slikarstvo njegov jedini mogući put u životu. Roditelji, naročito otac, nisu bili saglasni sa njegovim izborom. Majka je bila ta koja je pronašla kompromisno rešenje oko izbora životnog poziva, koje bi odgovaralo i ocu i sinu.

Sava se 1914. godine upisao u Zagreb na Višu privremenu školu za umjetnost i obrt, posle koje je mogao dobiti državnu službu. Prvu godinu bio je u klasi profesora Otona Ivekovića, a sledeće tri u klasi profesora Klementa Crnčića.

Rad škole podrazumevao je studiranje po starim majstorima. Vreme je provodio u okruženju mladih naprednih umetnika koji će kasnije postati cenjeni i priznati stvaraoci, Đura Tiljak, Marijan Tepše, Jozo Turkalj, Srećko Sabljak, Milivoj Uzelac.

Naročito blisko prijateljstvo uspostavio je sa Milanom Štajnerom. Tada je započelo i dugogodišnje iskreno prijateljstvo sa Antonijom Koščević, kasnije udatoj Tkalčić, koja je u istoj školi učila vajarstvo. Redovno je učestvovao na školskim izložbama.

Šumanovićevo školovanje u Zagrebu završeno je 1918. godine. U aprilu te godine priredio je "Intimnu izložbu" sa Bogumilom Carom u Urlihovom salonu, a u julu je učestvovao na zajedničkoj završnoj izložbi svoje škole. U svedočanstvu su zabeležene najbolje ocene i kvalifikacije.

Drugu samostalnu izložbu priredio je 1920. godine u Muzeju za umjetnost i obrt u Zagrebu. Izložba je prošla zapaženo i sa dobrim kritikama.

U jesen iste godine odlazi u Pariz, centar umetničkih zbivanja. Taj prvi boravak trajao je samo nekoliko meseci, ali je predstavljao dragoceno iskustvo za mladog umetnika. Po dolasku u Pariz upisao se, kako je to tada bilo uobičajeno, na tromesečni kurs kod istaknutog likovnog pedagoga i umetnika Andrea Lota, koji je pripadao struji analitičkog kubizma, propagirao konstruktivno slikarstvo. Želeo je da u haos modernog slikarstva uvede red, teoriju i arhitektonsku disciplinu. Lot je Šumanovića smatrao svojim najtalentovanijim učenikom, a njegov uticaj na umetnika prisutan je do kraja života.

Po povratku u Zagreb, organizovao je u oktobru izložbu u Umetničkom paviljonu, potpuno pod uticajem francuskog iskustva. Smatrao je za potrebno da svoje ideje i stavove objasni kroz tekst kataloga izložbe. Nažalost, konzervativna kritika i publika Zagreba nije prihvatila Šumanovićeva nova dela. Sledeće četiri godine proveo je u Zagrebu pokušavajući da konzervativnu sredinu upozna sa promenama u svetu umetnosti. Tada se nastali tekstovi iz teorije umetnosti: "Slikar o slikarstvu" i "Zašto volim Pusenovo slikarstvo", koje je 1924. godine objavio u "Književniku". Ovi tekstovi predstavljaju dragoceno svedočanstvo o obrazovanju i stavovima o umetnosti Save Šumanovića.

Godine 1925. vratio se u Pariz. Ponovo je na Monparnasu, tada omiljenom mestu svih umetnika. Potpuno rasterećen materijalnih problema, umesto da uživa u okruženju i radu, ceo boravak od tri godine proveo je opterećen neizvesnošću. Iz nepoznatih razloga francuska vlada mu je izdala ograničenu vizu.

Za "frankofila" po sopstvenom kazivanju, već afirmisanog slikara, časnog, materijalno obezbeđenog, bilo je ponižavajuće to što je morao produžavati vizu svakih šest meseci. Bio je, takođe, obavezan da nastavi usavršavanje u nekom ateljeu.

Ponovo se upisao na kurs kod Andrea Lota. Proučavao je stare majstore po muzejima, učestvovao na izložbama. Na internacionalnoj izložbi u Parizu oktobra 1926. prodao je jedan akt. Zajedno sa drugim mladim umetnicima koji su boravili na Monparnasu učestvovao je u dekorisanju kultne kafane "Kupola". Ugledni francuski časopisi koji su se bavili umetnošću pišu o Savi Šumanoviću i reprodukuju njegove slike. Uprkos problemima sa vizom, to je period kada njegov rad zapažaju i hvale likovni kritičari, kada mu francuska vlada pre jugoslovenske otkupljuje slike za muzeje i kada su nastala neka od najznačajnijih dela, Doručak na travi, Bela vaza i sigurno najznačajnije Pijani brod.

Monumentalnu kompoziciju Pijani brod izložio je na Salonu nezavisnih, a ocene kritike bile su podeljene. Slika je reprodukovana na naslovnoj strani februarskog broja časopisa "Le Crapouillot" 1928. godine.

Posle svega, tog proleća, potpuno iscrpljen i duhovno i fizički, vratio se radi oporavka, nakratko, u roditeljski dom u Šid. Tokom leta naslikao je seriju pejzaža "Sremske krajine" na kojima prvi put beleži jedinstvenu svetlost i atmosferu zavičaja. Ovoj temi će se tokom poslednje decenije života najviše posvetiti.

U septembru iste godine priredio je na Novom univerzitetu u Beogradu petu samostalnu izložbu slika koje su nastale u Parizu. Rasprodao je većinu slika. Likovna kritika takođe je pozitivno ocenila radove. Zadovoljan, već u oktobru ponovo se uputio u Pariz.

Poslednji boravak u gradu svetlosti proveo je na Monparnasu, gde je ponovo opremio atelje. Predano je slikao, najčešće pejzaže i aktove. Slike koje dokumentuju pravac i ideje koje je prihvatio su remek-dela Crveni ćilim, Ležeći ženski akt, Luksemburški park u Parizu. Dva akta za koje mu je pozirala čuvena Kiki, model, slikarka i pevačica, krunisana kraljica Monparnasa, svedoče o umetničkom okruženju u kome je živeo. Problemi sa zdravljem ponovo su se vratili, i u martu 1930. godine vratio se u Šid.

Izložba u MSURS

U Muzeju savremene umjetnosti Republike Srpske u četvrtak, 5. jula, biće otvorena izložba slika Save Šumanovića. Izložbu Save Šumanovića Muzej savremene umjetnosti priređuje u saradnji sa Galerijom slika "Sava Šumanović" iz Šida, a povodom 70 godina od smrti velikog umjetnika.

U Banjaluci će biti predstavljena dva velika autorska projekta Galerije slika iz Šida: "Poslednja decenija" (kustos Vesna Burojević) i "Sava Šumanović, lično, porodično i nacionalno" (kustos Radovan Sremac). Postavka sadrži izabrane slike - 46 ulja na platnu, iz posljednje decenije njegovog stvaralaštva, koji je ujedno i Šumanovićev najzreliji opus.

Djela Save Šumanovića, u manjem obimu od skorašnje, Banjalučani su vidjeli 1979. godine, kada su u tadašnjem Domu kulture (danas Kulturni centar - Banski dvor) bili postavljeni njegovi pejzaži.

(Autor je kustoskinja Galerije "Sava Šumanović")

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.