Pet remek-djela po kojima ćemo pamtiti Đorđa Kadijevića

BEOGRAD - Filmski i televizijski reditelj, scenarista, istoričar umjetnosti i likovni kritičar Đorđe Kadijević napustio nas je prošle sedmice, u 94. godini, ostavljajući neponovljivi umjetnički duh i stvaralaštvo koje će se iznova otkrivati i izučavati.

Autentični umjetnički vizionar i jedan od najvećih intelektualaca srpskog i jugoslovenskog filma Kadijević je za sobom ostavio djelo od neprocjenjivog istorijskog značaja. Njegovo stvaralaštvo, od trenutka kada je stao iza kamere šezdesetih godina prošlog vijeka, obilježeno je nizom remek-djela koja su na mnogo načina razbijala žanrovske i umjetničke standarde domaćeg filma i televizije.

Vlastiti život, obilježen brojnim privatnim tragedijama i smrću najbližih članova porodice, beskompromisno i bezrezervno je posvetio umjetnosti i oko toga nije imao dileme do samog kraja.

- Sve sam dao jednoj mističnoj vrsti ljudske djelatnosti koja se zove umjetnost, a u umjetnosti jednom mediju koji se zove film. I sad mogu da kažem da u dubokoj starosti, gledajući reprize svojih filmova, u stvari vidim da je to moj život - govorio je Kadijević.

Likovna umjetnost uvela ga je u film u kojem je postavio nedostižan standard snimivši čitav niz antologijskih filmova i televizijskih ostvarenja, ukupno 26 naslova. Iz ovog bogatog opusa izdvojili smo pet ključnih ostvarenja po kojima život i djelo Đorđa Kadijevića neće biti zaboravljeni dok god postoje ljudi koji cijene istinsku umjetnost.

"Leptirica" (1973)

U bilo kom izboru, ne samo iz Kadijevićevog opusa, već generalno i srpskog filma, remek-djelo po imenu "Leptirica" mora biti obavezna stavka.

U pitanju je klasik u svakom pogledu od autorskog razbijanja žanrovskih standarda, preko kamere, glume i muzike, pa sve do njegovog nevjerovatnog uticaja na publiku. Snimljen prema pripovijetki Milovana Glišića "Posle devedeset godina", film "Leptirica" nije bio tek puka horor priča o vampiru. Bio je to savršen spoj narodnog vjerovanja, sirove seoske atmosfere, crnog humora i prikrivene kritike tadašnje vlasti, a njen završetak postao je jedan od najjezivijih prizora domaće kinematografije.

Ono što "Leptiricu" čini posebnom jeste njeno oslanjanje na autentične elemente srpskog folklora, koji se drastično razlikuju od ustaljenih anglosaksonskih vampirskih mitova.

Film je prožet sirovom, gotovo dokumentarističkom atmosferom u kojoj Kadijević majstorski stvara nelagodan kontrast između pastoralne idile i nadolazećeg zla koje donosi animalnost i smrt, podstičući gledaoce da se suoče sa sopstvenim strahovima i moralnim nejasnoćama, pretvarajući ovaj film u vječno svjedočanstvo svoje vještine u stvaranju univerzalne priče ukorijenjene u specifičnom kulturnom kontekstu.

 

"Praznik" (1967)

Kadijevićev filmski debi jasno je pokazao raskošan talenat i široko znanje svog autora kroz atipični ratni film. Svrstan od strane kritike u pokret "Crni talas", ovaj naslov svojim filmskim i umjetničkim kvalitetom daleko nadilazi okvire ovog revizionističkog pokreta u domaćoj kinematografiji, nudeći ogoljenu psihološku studiju čovjeka u ratnom vihoru. "Praznik" je malo remek-djelo autentične autorske poetike i filmske vizije, daleko ispred svog vremena. Majstorski režiran za debitanta, besprijekorno snimljen i odglumljen (posebno jezivi Dušan Janićijević kao dželat Manola) film osim što je pokazao kapacitet svog tvorca, pokazao je i njegovu nespremnost da pravi kompromise sa vlastitom umjetničkom vizijom, što će ga kasnije koštati brojnih zabrana i podmetanja. Apsolutni klasik i blistav početak jedne velike karijere.

"Karađorđeva smrt" (1983)

Snimljen kao televizijski film, "Karađorđeva smrt" je zahvaljujući izuzetnoj vještini svog autora postao kultni klasik. Njegov kompleksni zaplet o prijateljstvu, vjeri, politici i surovoj izdaji djeluje toliko snažno da doseže nivo klasičnih grčkih i Šekspirovih tragedija, ostavljajući dubok pečat na svim generacijama gledalaca. Životni i politički sudar dvojice kumova i saboraca Vožda Karađorđa (Marko Nikolić) i kneza Miloša Obrenovića (Aleksandar Berček) je briljantna studija o dva različita karaktera u sukobu političkih koncepcija i u borbi za vlast, idealističkom i makijavelističkom, a kad odsječena glava vožda stiže pred beogradskog pašu Marašliju, Miloš se tim činom oslobodio Karađorđa kao rivala, ali i začeo tešku dramu svoje savjesti, koja se može zahvaljujući Kadijeviću lako shvatiti kao i metaforička drama našeg naroda unutar njegove vlastite istorije.

 "Vuk Karadžić" (1987)

Televizijska serija čiji se korijeni djelimično kriju u filmu "Karađorđeva smrt", snimljena je u drugoj polovini osamdesetih godina, ali i danas s lakoćom prevazilazi većinu serijskog materijala snimljenog nakon njenog emitovanja. Ova serija nije samo biografska priča o velikom reformatoru srpskog jezika; ona je u svojoj suštini monumentalna istorijska hronika koja paralelno prikazuje ključne, dramatične događaje iz srpske istorije koji su oblikovali našu modernu državu.

Vještina s kojom je Kadijević, uz pomoć scenariste Milovana Vitezovića i svoje autorske ekipe, postigao da u dvadeset sati televizijskog programa sažme čitavu epohu srpske nacionalne revolucije sa početka 19. vijeka i stvaranje nacionalne države, jednostavno izaziva duboko divljenje. Ono što je svima zapalo za oko, a što istovremeno predstavlja i veliku sramotu našeg javnog servisa, jeste činjenica da ova serija decenijama nema reprizu (navodno zbog digitalne restauracije). Reč je o jednom od najboljih i najvažnijih projekata domaće kinematografije koji ima neprocjenjiv edukativni karakter, iz kojeg bi nove generacije mogle mnogo da nauče, a kojom je svoj autor prema sopstvenim riječima kupio pravo na besmrtnost.

- Serija "Vuk Karadžić" je moj dokaz da sam učinio sve u pokušaju da svoju smrt učinim mogućom, da parafraziram Kafku, meni ona daje pravo na smrt. Ona je ono što će uvek govoriti da sam bio tu, ono po čemu ne mogu biti zaboravljen - rekao je Kadijević.

"Sveto mesto" (1990)

U ovom ostvarenju Kadijević je Gogoljevu čuvenu priču "Vij" maestralno prenio u srpsko selo, neprimjetno je utkivajući u lokalni folklor, običaje i vjerovanja. Ovakav pristup filmu daje moćnu autentičnost, čineći ga univerzalnim u pogledu horor scena, ali i potpuno jedinstvenim u pogledu prikaza balkanskog sujeverja. Scenario, prepun mističnog simbolizma, manje se oslanja na dijalog, a mnogo više na impresivno vizuelno pripovijedanje i opsesivnu atmosferu, stvarajući opipljiv osjećaj nelagode koji traje dugo nakon gledanja. Kadijevićeva rediteljska vizija zasniva se na stvaranju istinski opresivne, jezive atmosfere. Svaka scena odiše gotovo opipljivim misticizmom; selo i okolni pejzaž postaju likovi za sebe, prožeti mračnim tajnama i neispričanim pričama, koje vrhunska gluma nadograđuje u svakom pogledu.

"Božja volja"

Đorđe Kadijević osim kao reditelj, scenarista i istoričar umjetnosti, istakao se i kao pisac odličnog i nezasluženo potcijenjenog romana "Božija volja"(Orfelin).

Ostvarenje je zasnovano na ličnim iskustvima i opažanjima iz doba dječaštva autora tokom Drugog svjetskog rata, u okolini Beograda, kamo se sklonio od savezničkog bombardovanja 1944. godine.

- "Božija volja" je knjiga dubokog revolta, na kraju jednog dugog ljudskog veka, prepuna najstrašnijih slika, koja govori o padu čoveka u svakom smislu, istorijskom, političkom, moralnom… Jezik ove knjige ne preza od najbrutalnijih izraza, jer taj moj apsolutni, fundamentalni pesimizam izbija upravo u brutalnim slikama - rekao je Kadijević.

 

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.