Legendarni filmski klasik "Davitelj protiv davitelja" napunio je 40 godina

BEOGRAD - Na festivalu "Odraz strave" 20. decembra biće održana specijalna projekcija digitalno restaurisane verzije filma "Davitelj protiv davitelja", poslije čega će reditelj filma Slobodan Šijan održati masterklas predavanje i odgovarati na pitanja publike.

Ovim događajem nastavlja se skromna proslava 40 godina od nastanka ovog kultnog klasika srpske i jugoslovenske kinematografije, kojim je Šijan značajno obogatio skroman doprinos srpskog filma žanru horora, ali i ostavio neizbrisiv trag u domaćoj kinematografiji.

Scenario za film pisali su Nebojša Pajkić i sam Šijan, uz želju da stvore klasični horor film, ali su tokom pisanja i snimanja film obogatili brojnim humorističkim momentima od parodije i slepstika do groteske.

Baziravši početni zaplet na popularnom horor motivu "serijskog ubice", koji je tokom ekspanzije novoholivudskog horora sedamdesetih i osamdesetih godina prošlog vijeka stekao status novog pop fenomena, Pajkić i Šijan su ukrstili ovaj uticaj sa socrealističkim miljeom urbanog Beograda uz brojne reference na film, rokenrol i strip. Naime, centralni zaplet počiva na motivu da se u mirnom i sigurnom velegradu, poput Beograda osamdesetih godina pojavljuje jedini vid kriminalca koji nije bio prisutan, a to je upravo serijski ubica, koji davi žene ("Uzalud široki bulevari, uzalud saobraćajne gužve i metroi, ako u jednom gradu nema manijaka, taj grad nije metropola").

Pomenuti davitelj Pera Mitić (Taško Načić) žrtve bira na bizaran način, jer su u pitanju djevojke koje ne vole karanfile. Agilni policijski inspektor Ognjen Strahinjić (Nikola Simić) pokušava da riješi slučaj, ali situaciju dodatno komplikuju mladi rok pjevač Spiridon Kopicl (Srđan Šaper) koji je izgleda u telepatskoj vezi sa daviteljem i njegova simpatija, novinarka Sofija Mačkić (Sonja Savić), koja cijeloj priči daje neželjeni publicitet.

Zaplet je okarakterisan kao mračan i ciničan, ali u intervjuima Pajkić je odbijao da prihvati da je film po žanru komedija pa je čak i tvrdio da se veoma trudio da bude suprotno. Pri tome se pozivao na svoje filmsko iskustvo, stečeno u sadržajima filmova koje je pretpostavio životnom iskustvu. Prema  filmskom kritičaru Severinu Franiću, upravo je to bio ključni nedostatak filma. Prema njegovom mišljenju, film "Ko to tamo peva" je upravo zato superiorniji kao film inspiracije, nasuprot "Davitelju" kao filmu iskustva. Doduše, isti kritičar je okarakterisao Šijana kao neprikosnovenog profesionalca, ali smatra da je ovim filmom prešao granicu i distancirao se od sopstvene filmofilske senzibilnosti.

Sa druge strane, Dejan Ognjanović, pisac i jedan od najboljih teoretičara i poznavalaca horora kod nas, u svojoj knjizi "U brdima, horori: srpski film strave" veoma je pohvalno pisao o "Davitelju", karakterišući ga kao parodiju, odnosno "postmoderna sprdnja". Međutim, on takođe priznaje da četvrti Šijanov film nije postigao uspjeh njegovih prethodnih filmova u vrijeme kada se pojavio, zbog svog urbanog aspekta i previše pomjerenog nivoa stilizacije i žanrovske persiflaže.

Sama postavka filma je smještena u urbano okruženje, a kroz film defiluje dobar dio tadašnjeg urbanog Beograda (Srđan Šaper, Koja, Sonja Savić, Nebojša Pajkić...), ali se u filmu pojavljuju i Biljana Jeftić kao pjevaljka u kafani i Vojkan Milenković kao TV novinar. To doprinosi da se film okreće mladalačkoj zapadnjačkoj kulturi (rokenrol, strip, žanrovski film) i za razliku od prethodnih Šijanoviih filmova naslonjen je na ruralnije karaktere i motive. Sam film nosi brojne omaže klasiku Alfreda Hičkoka "Psiho" (i otvorenu posvetu na odjavnoj špici), ali i brojnim drugim žanrovskim djelima od "Keri" Brajana de Palme, "Pink Pantera" Blejka Edvardsa, "Bostonskog davitelja" Ričarda Flejšera do stripa "Alan Ford".

Glavni junak je čist omaž Normanu Bejtsu, lik opsesivno vezan za majku, koji hoda ulicama grada i prodaje karanfile, a zaradu odnosi strogoj majci (Rahela Ferari). Ukoliko ne uspije prodati sve cvijeće, Pera je kažnjen sa nekoliko udaraca po prstima. Zbog straha od majke, za koju je jako vezan, on stvara agresivni alter-ego koji golim rukama davi svakoga ko drsko odbije kupiti karanfil jer: "Ko ne voli karanfile, ne treba ni da živi", kako kaže  Pera u jednoj od brojnih kultnih replika.

Šijan i Pajkić kreirali su vrlo neuobičajenog ubicu s velikom dozom ironije, ali i elementima horora, postavljajući mu dvostruki pandan, sa jedne strane kroz urbanost neshvaćenih mladih rokenrol likova i dogmatsku krutost inspektora Strahinjića, kao starijeg dijela sistema, koji se sve češće kvari.

Naravno, ogromnu pomoć u kreiranju ovako postavljene postavke i atmosfere autori su imali kroz maestralnu glumačku ekipu na čelu sa jedinstvenim Taškom Načićem, koji je snimio ulogu života kombinujući robusnost svoje pojave i prefinjenu psihološku kompleksnost Edipovskih korijena u autentičnu figuru, koja istovremeno jednako ubjedljivo izaziva strah, sažaljenje i smijeh. Jednako tako, briljira i Nikola Simić, kao isfrustrirani inspektor, kojem je zbog propusta o Beogradskom fantomu, karijera već u pitanju, a pojava davitelja dodatno mu uništava život. Sa druge strane, Šaper i Sonja Savić više nego ubjedljivo glume novu generaciju, koja ne haje za zakone i socijalističke vrijednosti već u rokenrol stilu hoće sad i sve.

Jednako tako trebalo bi istaći doprinos Šijanovog autorskog tima koji su činili Vuk Kulenović (muzika), Veljko Despotović (scenografija), Milorad Glušica (snimatelj) i Ljiljana Lana Vukobratović (montaža), koji su odradili maestralan posao uz vrlo skromna sredstva za žanrovski film.

Film je premijerno prikazan 18. juna 1984. godine, a nešto kasnije na Filmskom festivalu u Puli biće nagrađen "Zlatnom arenom" za scenografiju. Iako je film u doba izlaska dočekan uglavnom negativnim kritikama, postepeno je njegov značaj rastao i danas važi za jedno od remek-djela domaće kinematografije. Jednako tako, u doba izlaska nije dostigao komercijalni uspjeh prethodnih Šijanovih filmova poput komedija "Ko to tamo peva" i "Maratonci trče počasni krug", ali je postepeno, posebno putem VHS i televizijske distribucije, stekao kultni status kod publike, uz brojne poštovaoce među domaćim autorima, dok su njegove replike postale arhetipski dio šireg kulturnog dobra.

Cenzura

Film je tokom rada doživio nekoliko cenzorskih intervencija, a kako je sam Šijan rekao u intervjuima kasnije zatvorio mu je nekoliko vrata u poslu, uz otvorena upozorenja zbog glorifikacije vrijednosti zapadne kulture.

- U onom trenutku "Davitelj" je možda bio destruktivniji i subverzivniji nego neki politički film. Jer je donosio neke vrednosti zapadne kulture koje su bile prezrene u ovdašnjem kulturnom establišmentu: davitelje, horor... Brojna scenarija nisam mogao da proguram zato što krv pljušti u nekom kadru, a sve zato jer u komisiji sede ljudi koji ne idu u bioskop - rekao je Šijan za veb portal "Popboks".

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.