Izbori u matici privlače veliku pažnju i u Srpskoj

BEOGRAD, BANjALUKA - Predstojeći parlamentarni izbori u Srbiji bi mogli da budu jedna od najvažnijih političkih prekretnica u regionu, jer se na njima ne odlučuje samo o tome ko će upravljati državom, već i o odnosu vlasti i institucija, spoljnopolitičkom kursu Beograda te načinu na koji će zvanični Beograd ubuduće štititi svoje interese na zapadnom Balkanu.

Izbori zakazani za nedjelju, 25. oktobar, dolaze poslije gotovo dvije godine studentskih protesta povedenih nakon pada nadstrešnice u Novom Sadu te dubokih političkih podjela tokom kojih je vlast Aleksandra Vučića bila suočena sa najozbiljnijim izazovom u posljednjoj deceniji. 

Za Vučića, koji je 27. septembra podnio ostavku na poziciji predsjednika Srbije, te Srpsku naprednu stranku (SNS) izbori su prilika da potvrde da i nakon dugotrajnih protesta imaju dovoljnu podršku birača za nastavak dosadašnje politike. 

Za studentsku listu, koja je s druge strane, postala glavni izazivač vlasti, ovi izbori su prilika da nezadovoljstvo dijela građana u Srbiji prvi put u ovako snažnom obliku pretoče u parlamentarnu snagu.
Izbori u Srbiji su i tema u Republici Srpskoj koja sa Srbijom ima posebne političke, ekonomske, kulturne i porodične veze, koje su ojačane upravo za vrijeme vladavine SNS-a. 

Ishod glasanja, prema ocjenama analitičara, biće važan i zbog pitanja da li će dosadašnji model saradnje sa Srpskom biti nastavljen, preispitan ili prilagođen novim okolnostima, a sve će zavisiti od toga nakon nedjelje ko bude imao minimalno 126, od ukupno 250 pozicija narodnih poslanika, na svojoj strani. 

POGLED KA BEOGRADU

Politička snaga Vučića godinama je počivala na spoju snažne stranačke organizacije, kontrole političke agende, sposobnosti da mobiliše birače i predstavlja se kao garant stabilnosti. 

Taj model omogućio je SNS-u da dugo dominira političkom scenom, ali su studentski protesti pokazali da postoji nezadovoljstvo koje nije bilo moguće potisnuti što je i ključna razlika u odnosu na ranije cikluse. 

Studentska lista sada nastoji da se predstavi kao alternativa postojećem političkom poretku, a ne kao još jedan opozicioni blok. Njena prednost je mogućnost da okupi građane koji su nezadovoljni radom institucija, ali se nisu prepoznavali u dosadašnjoj opoziciji.

Ipak, prema riječima analitičara, protestna mobilizacija i upravljanje državom nisu isto. 
Od pokreta koji zahtijeva odgovornost i promjene očekuje se da pokaže kako bi te zahtjeve pretvorio u konkretnu politiku. Pitanja ekonomskog razvoja, odnosa sa EU, Rusijom i Kinom, Kosova i Metohije te odnosa sa Republikom Srpskom, zahtijevaju odgovore koji prevazilaze opšte poruke o borbi protiv korupcije.

Republika Srpska ima poseban interes za politička dešavanja u Srbiji, jer su odnosi dvije strane Drine dublji od uobičajenih veza. Oni obuhvataju političku saradnju, trgovinu, investicije, infrastrukturne projekte, obrazovanje, kulturu i brojne porodične veze. Zbog toga se promjene u Beogradu mogu odraziti i na političke i na ekonomske prilike u Srpskoj.

Beograd i Banjaluka razvijali su tokom godina blisku političku saradnju, uz podršku očuvanju ustavnog položaja Republike Srpske u okviru BiH i realizaciju projekata od zajedničkog interesa. 
Taj odnos imao je značaj i u uslovima sporova oko nadležnosti u BiH, odnosa prema međunarodnim predstavnicima i različitih pogleda na buduće uređenje zemlje.  Zato je, ukazuju i stručnjaci, razumljivo što se u Srpskoj izbori u Srbiji posmatraju i kao pitanje kontinuiteta političke podrške, ali i zbog toga što hiljade građana ima, uz državljanstvo BiH, i Srbije. 

ŠTA OTKRIVAJU PROGRAMI?

Direktor Centra za društvenu stabilnost iz Novog Sada Ognjen Karanović za "Glas" kaže da su izbori ključni za opstanak ne samo Srbije, nego i Srpske. 

- Ovo nisu obični izbori, jer su ambijent i atmosfera drugačiji. Riječ je o referendumskim izborima na kojima će građani odlučivati o strateškim pitanjima i pokazati svoje opredjeljenje prema budućem ustrojstvu srpskog društva, bez obzira na to da li žive u Srpskoj, FBiH, Srbiji ili drugim državama. To se može vidjeti ako sagledamo programe dvije vodeće izborne liste, odnosno onih koje imaju najveće ambicije da preuzmu odgovornost za funkcionisanje državnog sistema nakon izbora - istakao je Karanović.

S jedne strane je, kaže, lista "Aleksandar Vučić - Ujedinjena Srbija", koja ima jasan i nedvosmislen stav o zaštiti Srpske i srpskog naroda u cjelini. 

- To je politika kontinuiteta od 2012, tokom koje su zvanične i nezvanične, kulturne, duhovne, političke, a posebno privredne i ekonomske veze Banjaluke i Beograda značajno ojačane. One predstavljaju primjer saradnje jednog naroda koji se, sticajem istorijskih okolnosti, nalazi u dva politička okvira. Cilj ove je zaštita dejtonskog poretka u BiH, onako kako je definisan sporazumom iz 1995. godine. To podrazumijeva očuvanje i dalju afirmaciju posebnog statusa Srpske i zaštitu vitalnih interesa srpskog naroda. To je potvrđeno različitim primjerima tokom gotovo 15 godina - istakao je Karanović. 

Odnosi Srbije i Srpske snažno su određeni i komunikacijom rukovodstava, na čelu sa Vučićem te Miloradom Dodikom. 

- Dodik i Vučić pripadaju različitim političkim opcijama, a među njima postoje i određene razlike u političkim programima i ideološkim stavovima. Međutim, suština njihovog odnosa je opredjeljenje da političke razlike i dnevnopolitički interesi ne smiju biti prepreka saradnji Beograda i Banjaluke. Ti odnosi moraju biti iznad dnevne politike i utemeljeni na strateškim interesima srpskog naroda u cjelini. Bez obzira na eventualne političke razlike između političkih subjekata u Srbiji i Republici Srpskoj, veza između Banjaluke i Beograda mora ostati nesporna. To je način da se očuvaju jedinstvo i integritet srpskog naroda - kazao je Karanović.

S druge strane je blokaderska opcija, čiji politički izraz predstavlja tzv. studentska lista.

- Njeni predstavnici, prema mom mišljenju, nisu jasno odredili svoj stav prema pitanjima očuvanja dejtonskog poretka, položaja Republike Srpske i zaštite interesa srpskog naroda. Međutim, ako pogledate ko su kandidati na listi, primijetićete da pojedinci zastupaju izrazito lijevoliberalne, pa i anarholiberalne i antifašističke stavove koji, u kontekstu nacionalnih pitanja, mogu ukazivati na negativan odnos prema nacionalnim interesima. Smatram da je riječ o anacionalnim, a ponekad i antinacionalnim političkim tendencijama, koje se prenose i na njihovo biračko tijelo. Takva politika ne može biti u interesu srpskog naroda niti Srpske. Jedan od primjera takvog odnosa, kako ga ja vidim, je teza da je Republika Srpska genocidna tvorevina. Zbog toga smatram da blokaderska opcija nije izbor koji bi bio u interesu građana Srpske i srpskog naroda u BiH. Takav politički kurs, po mom mišljenju, mogao bi dovesti do slabljenja sadašnjeg stepena autonomije Republike Srpske, a dugoročno i ugroziti njen opstanak - kategoričan je Karanović. 

Kada je riječ o istraživanjima javnog mnjenja, ona se, dodao je, razlikuju pa je teško napraviti potpuno pouzdanu procjenu izbornog ishoda. 

- Ipak, prema mojim procjenama lista "Aleksandar Vučić - Ujedinjena Srbija" ima podršku oko dva miliona birača, što je oko deset odsto više od podrške koju uživa studentska lista. To bi značilo razliku od nekoliko stotina hiljada glasova - zaključio je Karanović.

BIRAČI U BiH

Za glasanje na izborima u Srbiji u inostranstvu je prijavljeno je 102.147 birača, od kojih je 19.800 u BiH gdje će biti otvoreno 27 lokacija za glasanje. 

Profesor Fakulteta političkih nauka u Banjaluci Miloš Šolaja kaže da su izbori nepobitno važni za Srpsku jer ishod određuje oblik saradnje u političkom, ekonomskom i svakom drugom pogledu. 

- Veoma je važno da Srpska i Srbija imaju dobre odnose. Niko ne može da predvidi rezultat - rekao je Šolaja za "Glas". 

Podsjećajući da protesti u Srbiji traju duže, dodao je da bi izbori trebalo da pokažu rezultat rasprave u društvu te u kojem pravcu će ta zemlja, nakon nedjelje, da ide. 

- Prognoze govore o pobjedi SNS-a. Sve je neizvjesno s obzirom na populizam studentskog pokreta. Kako god da bude, svaki izbori su korak dalje u razvoju demokratije - zaključio je Šolaja. 
Vršilac dužnosti predsjednika Srbije je u ovom momentu Ana Brnabić, a predsjednički izbori bi trebalo da budu održani do kraja decembra.

FORUM 

Institucionalni odnosi Srpske i Srbije ojačani su 2024. godine kada je konstituisan parlamentarni forum Republika Srbija - Republika Srpska kao stalno tijelo osnovano radi jačanja saradnje te privrednih, kulturnih i prosvjetnih veza. 

Čine ga po 11 poslanika iz Narodne skupštine Republike Srbije i Narodne skupštine Republike Srpske. Osnovan je da bi specijalne paralelne veze, ovjerene sporazumom sa obje strane, dobile veću parlamentarnu dimenziju, a nova karika u lancu je i Svesrpski sabor, odnosno Deklaracija o zaštiti interesa i prava srpskog naroda. 

OD DOS-a DO SNS-a

Parlamentarne izbore u Srbiji od 2000. obilježili su smjena vlasti nakon pada Slobodana Miloševića, uspon SNS-a i promjene u snazi opozicije. Na izborima 2000. godine Demokratska opozicija Srbije (DOS) osvojila je 176 od 250 mandata, uz izlaznost od 57,72 odsto. Tri godine kasnije najviše mandata, 82, osvojila je SRS, dok je 2007. imala 81 mandat. Na izborima 2008. najviše poslanika dobila je lista "Za evropsku Srbiju" Demokratske stranke, sa 102 mandata. Prekretnicu su predstavljali izbori 2012. godine, kada je koalicija okupljena oko SNS-a osvojila najviše mandata, a 2014. godine obezbijedila ubjedljivu parlamentarnu većinu sa 158 poslanika. Na izborima 2020. lista oko SNS-a osvojila je 188 mandata, ali uz izlaznost od svega 48,93 odsto i bojkot dijela opozicije. Na izborima 2022. SNS-ova lista osvojila je 120 mandata, a 2023. godine 129. Istovremeno, opoziciona lista "Srbija protiv nasilja" dobila je 65 mandata. 

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.