Draga Mastilović za „Glas“: Istina uvijek nađe put da izbije na površinu

Srbi su, prije svega, narod rasipne kulture, a posebno kada je u pitanju kultura pamćenja. Bez adekvatnih naučnih rezultata istorijske nauke ne može biti ni izgradnje kolektivne kulture pamćenja, koja će kroz školski sistem biti duboko usađena u svijest mladih generacija, a samim tim i u kolektivnu svijest čitavog naroda. Tek kada to postignemo moći ćemo reći da nas je istorija naučila nečemu, a istina uvijek nađe put da izbije na površinu, ma koliko nastojali da je zaklone čvrstim koprenama istorijskog zaborava, falsifikatima ili mitovima.

Kaže to za "Glas" direktor Instituta istorijskih nauka Univerziteta u Istočnom Sarajevu Draga Mastilović.

Nerijetko se ističe, posebno od strane istoričara, da je veoma važno čuvati kulturu sjećanja, a i sam Mastilović često ukazuje kako ne smijemo da dozvolimo da nam bilo ko nametne krivicu, zabrani da obilježavamo pomene svojim žrtvama i da ne znamo ko ih je pobio. Na pitanje koliko smo jaki za tako nešto, odgovara riječima "onoliko koliko budemo pokazali spremnost da se borimo za istorijske istine i za izgradnju kulture pamćenja".

- To podrazumijeva da istorijska nauka mora imati institucionalni okvir i maksimalnu podršku države, jer ako je istorijska nauka prepuštena samo entuzijazmu pojedinaca, ma koliko oni bili pregaoci i posvećenici, ona će uvijek davati možda i vrijedne, ali fragmentarne rezultate - istakao je ovaj univerzitetski profesor.

GLAS: Na snažne pokušaje falsifikovanja istorije i na revizionizam se sve više upozorava. Kome je to u interesu, konkretno u BiH i Balkanu i na šta je, takoreći, stavljena meta?

MASTILOVIĆ: Ivo Andrić je svojevremeno zapisao da "samo neuki i nerazumni ljudi mogu smatrati da je prošlost mrtva i neprolaznim zidom odvojena od sadašnjice". Kroz tu prizmu se i danas mogu sagledavati savremeni pokušaji istorijskog revizionizma, ali i otvorenog falsifikovanja istorijskih činjenica. Ta pošast na ovim balkanskim prostorima intenzivirana je devedesetih godina 20. vijeka kada su nacizam i fašizam, a posebno njihovi pojavni oblici na Balkanu, poput ustaštva, dobili sasvim novi zamah, na koji je kolektivni Zapad, predvođen prije svega Njemačkom, gledao blagonaklono pa i pokroviteljski videći u tome, između ostalog, i priliku za "pranje" vlastite prošlosti.

GLAS: Da li ste saglasni sa mišljenjima da je revizija istorije postala politika Zapada? Zbog čega posežu za tim?

MASTILOVIĆ: Činjenica da je srpski narod u 20. vijeku preživio velika stradanja i genocid, a da se na kraju tog vijeka pokušava proglasiti genocidnim narodom, a Republika Srpska, kao posljednja brana "ostatka ostataka" srpskog naroda zapadno od Drine, genocidnom tvorevinom, nesumnjivo upućuju na taj zaključak. Upravo sa tim ciljem formiran je i Haški tribunal sa zadatkom da ispiše istoriju koja će biti obavezujuća za sve i svakoga, a koja će da opere "krvave ruke" i zločinačke ideologije pojedinih zapadnih sila, koje su počinile ili inicirale zločine i genocid nad Srbima u 20. vijeku. Tom cilju trebalo je da posluži i medijska hajka iz devedesetih godina 20. vijeka, koja ne prestaje ni danas, a koja ima zadatak da sačuva iskonstruisani i nametnuti narativ o zločincu i žrtvi. Međutim, samo je pitanje vremena kada će se i na Zapadu pojaviti nezavisni intelektualci koji će smoći snage da kažu istine o nečasnoj ulozi pojedinih zapadnih država u događajima iz 20. vijeka i da izvrgnu kritici narative koji se, nažalost, danas kao istorijske istine čak predaju na nekim evropskim univerzitetima.

GLAS: Kako se izboriti protiv toga? Kako odbraniti istinu?

MASTILOVIĆ: Boriti se protiv falsifikata, nenaučnog revizionizma i mitomanije u istoriografiji moguće je isključivo istorijskim činjenicama, a koje su u obavezi da utvrde istoričari i to na osnovu istorijskih izvora koji su im dostupni i striktno poštujući metodološka načela istorijske nauke. Čak i ako nam se čini da te naučne istine trenutno ne mogu prodrijeti duboko u svijest ljudi, posebno u širim okvirima i parirati zaglušujućem lažnom medijskom narativu, moramo znati da će te istine jednog dana isplivati na površinu. Možda će za to biti potrebne još godine i decenije, ali budite sigurni da na kraju "istorija nezaslužne uvijek izbaci na svoje smetljište", a posebno istoriju koju su pisali ti "užurbani pamfletisti istoriografije". 

GLAS: Koliko je opasno da se u istoriju miješaju osobe poput Kristijana Šmita ili institucije kakva je u BiH Ustavni sud sa sjedištem u Sarajevu? Kakva je istorija koju pišu stranci?

MASTILOVIĆ: Kristijanu Šmitu, kao ni ostalim amaterima, koji nisu pozvani da se bave istorijskom naukom, nema mjesta u tumačenju istorijskih događaja, a pogotovo ne u smislu zabrane istoričarima da proučavaju prošlost. To samo govori o dubini krize u koju sve više zapadaju lažni narativi koji su intenzivno stvarani devedesetih godina 20. vijeka, a koji su se nastojali "zabetonirati" kao trajna istina presudama Haškog tribunala. Suočeni sa istorijskim činjenicama oni se polako, ali sigurno urušavaju i taj proces ne može zaustaviti ni pravno nasilje Kristijana Šmita ni Ustanog suda BiH. Više je zabrinjavajuće to što ni Šmit, ali ni mnogi u BiH i Balkanu uopšte, nisu spremni da se suoče sa vlastitom nacističkom ili fašističkom prošlošću. Umjesto toga, izabrali su za njih lakši put da žrtve proglase za zločince, a zločince za žrtve i da "te istine" zakonski sankcionišu kao nedodirljive naučne aksiome. Ma koliko energije, novca, resursa uložili u to na kraju se ispostavi da u sudaru sa istorijskim činjenicama ta nastojanja postaju tragikomična, a sve to izaziva nervozu i panične reakcije koje vidimo danas.

GLAS: Ima li puta koji vodi do istorijske istine o dešavanjima u BiH početkom devedesetih godina prošlog vijeka, odnosno do kada će biti najmanje tri istine?

MASTILOVIĆ: Ima. Sa BiH to ide sporo i teško, jer su čitave generacije odgojene na lažnim medijskim narativima i mitovima s kraja prošlog vijeka, a time i na dubokoj mržnji prema komšijama, što je uvijek opasnost za eskalaciju novih sukoba.  Sve dok u Sarajevu ne preovlada spremnost da se vladajuće političke strukture odreknu ratnih ciljeva, koje tvrdoglavo i dalje nastoje da ostvare uz pomoć svojih međunarodnih pokrovitelja i dok ne shvate da ova zemlja ne pripada samo njima, i istorijske činjenice, ali i miran suživot na ovom prostoru su u permanentnoj opasnosti.

GLAS: Kao rukovodilac predstavništva Ruskog istorijskog društva u Srpskoj i direktor Instituta za istoriju Univerziteta u Istočnom Sarajevu odlikovani ste Gramatom Ruskog istorijskog društva za aktivan rad na očuvanju i popularisanju zajedničkog rusko-srpskog istorijskog pamćenja. Otkud otvaranje predstavništva u Srpskoj?

MASTILOVIĆ: Ruska istorijska nauka i istoričari su ostali vodeći naučnici i u svjetskim okvirima te saradnja sa društvom, čije smo predstavništvo formirali u Srpskoj kao naučno-istraživački centar Instituta istorijskih nauka, predstavlja veliku čast, ali i veliki naučni podsticaj da sa ruskim naučnicima istrajno radimo na utvrđivanju istorijskih činjenica i pisanju istorije zasnovane na tim činjenicama. To posebno ima značaj danas kada se ruska istoriografija u Evropi nastoji izolovati.

Institut poslije tri decenije

GLAS: Da bi se u Srpskoj formirao Institut istorijskih nauka trebalo je da prođe 30 godina. Koliki posao je pred njim?

MASTILOVIĆ: Sama ta činjenica da su bile potrebne tri decenije da Republika Srpska formira istorijski institut, govori da smo se prema istorijskoj nauci decenijama odnosili sa nedopustivim nemarom. Institut je formiran, prije svega, zahvaljujući podršci rukovodstva Univerziteta u Istočnom Sarajevu, rektora Milana Kulića i resornog ministarstva na čelu sa Željkom Budimirom, koji su shvatili značaj osnivanja takve institucije za Srpsku. Sa formiranjem Instituta stvoreni su preduslovi da se naučno-istraživački rad intenzivira, stavljanjem u institucionalne okvire i sistematizovanjem istraživačkih napora, koji su bili prepušteni entuzijazmu pojedinaca, a nažalost, često i amaterizmu, koji istorijsku nauku nedopustivo srozava na nivo hobija sa potpuno pogrešnom percepcijom da tim "hobijem" može svako da se bavi. Pred Institutom stoji kolosalan posao u narednim godinama i decenijama.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.