Da li je vrijeme za novi referendum

Već tri decenije svjedoci smo konstantnih napora međunarodnog faktora u BiH i bošnjačke političke elite da derogira ustavnu poziciju i autonomiju Republike Srpske. Odgovor na napade na Republiku Srpsku bio je, politički gledano, višedimenzionalan. U sebi je sadržao metode od povlačenja srpskih funkcionera iz zajedničkih institucija, zabrane objavljivanja odluka visokih predstavnika u "Službenom glasniku", usvajanja zakona, rezolucija i zaključaka Narodne skupštine Republike Srpske, zatim Deklaracije Svesrpskog sabora kao putokaza političkog djelovanja pa sve do referenduma kao najvažnijeg metoda odbrane volje srpskog naroda.

Sve političke "kontraofanzive" otvorile su novu perspektivu kako bošnjačkoj političkoj eliti tako i međunarodnim akterima, iz koje se jasno vidi da će svaki budući potez protiv Republike Srpske rezultovati snažnijim odgovorima. Metode odbrane još uvijek nisu iscrpljene, a narodna volja iskazana posredstvom referenduma otvara čitavu paletu političkih mogućnosti borbe za dejtonske nadležnosti Republike Srpske. 

Još je septembra 2016. godine predsjednik Dodik izjavio da: "Ono što je priznato drugim narodima, želimo da bude priznato i nama. Naše oružje nisu topovi i puške, naše oružje su olovke na izborima i referendumima", stavljajući do znanja prije svega međunarodnim akterima u BiH da će metod nesporedne demokratije biti jedan od alata (samo)odbrane Republike Srpske.

U Republici Srpskoj su do sada održani: Referendum o Vens-Ovenovom planu 1993. godine, Referendum o planu Kontakt grupe 1994. godine i Referendum o Danu Republike Srpske 2016. godine. Iako Republika Srpska nije zvanično bila formirana u vrijeme održavanja plebiscita srpskog naroda u BiH o ostajanju u Jugoslaviji iz 1991. godine, zbog njegovog karaktera i posljedica ubrajamo ga takođe u referendume Republike Srpske. Ovaj čin neposredne demokratije posljedica je odluke Skupštine srpskog naroda u Bosni i Hercegovini donesene 24.10.1991. godine, a kao reakcija srpskih poslanika na donošenje niza akata protiv volje srpskog naroda i preglasavanjem od strane muslimanskih i hrvatskih poslanika u Skupštini BiH. Plebiscit je održan 9. i 10. novembra 1991. godine, a građani su se izjašnjavali da li su saglasni da srpski narod ostane u zajedničkoj državi Jugoslaviji. Na plebiscit se odazvalo oko 1.350.000 birača i njih 98 odsto je pozitivno odgovorilo.

Negiranje srpske volje

Kasnije će na referendumu o nezavisnosti BiH 29. februara i 1. marta 1992. godine muslimanska i hrvatska većina izglasati samostalnost ove bivše jugoslovenske republike i negirati time srpsku volju da ostane u Jugoslaviji. Srbi su bojkotovali referendum što je dovelo do ukupne izlaznosti od 63,7 odsto, čime nije zadovoljen zakonski uslov o neophodnoj dvotrećinskoj većini, što opet nije spriječilo bošnjačku političku elitu da proglase ovaj referendum važećim i time dodatno podstaknu u tom momentu već neizbježni rat.

Tokom rata aktivno su se vodili pregovori na osnovu kojih su predlagani i mirovni planovi, a za nas su interesantni Vens-Ovenov plan i Plan Kontakt grupe. Oba su plana odbijena na referendumima. Povodom Vens-Ovenovog plana građani su se izjašnjavali 15. i 16. maja 1993. godine kada je izašlo 1.102.233 birača te je njih 96 odsto glasalo za odbacivanje ovog plana. Kada je riječ o Planu Kontakt grupe, o njemu se narod izjasnio 27. i 28. avgusta 1994. godine, kada je na referendum izašlo 974.712 birača i protiv Plana glasalo 96,12 odsto birača.

Nakon ova tri održana referenduma, uslijedio je Dejtonski mirovni sporazum, novi politički sistem, ali kasnije i prekrajanja istog u vidu prenosa nadležnosti, nametanja zakonskih rješenja i amandmana na Ustav Republike Srpske, pravno nasilje dijela međunarodne zajednice, tako da je pravo srpskog naroda na referendum koje je proizilazilo iz Zakona o referendumu od 28. aprila 1993. godine, izgubljeno. Nije slučajno upotrijebljen izraz "izgubljeno" jer, s pravne strane, taj je zakon sve vrijeme bio na snazi, nije bio ukinut ili promijenjen, ali silni pritisci, prijetnje, nametanja, "zavrtanja ruku", smjene i druge demonstracije sile prema srpskom političkom korpusu u BiH nakon Dejtona, doveli su do toga da je u prvoj postdejtonskoj deceniji priča o referendumu u Republici Srpskoj svedena na nivo tabu teme.

Nakon održanog referenduma o nezavisnosti Crne Gore u maju 2006. godine, kompleksne političke situacije na Kosovu i Metohiji, ali i duplih standarda dijela međunarodne zajednice koji su tvrdili da ovaj metod neposredne demokratije neki narodi na zapadnom Balkanu mogu da praktikuju, a neki ne, dovelo je do sve glasnijih upozorenja vlasti Republike Srpske da ovaj demokratski alat može da posluži i srpskom narodu u BiH ukoliko se prenos nadležnosti i ostali napadi nastave. Jedan od takvih napada bila je i apelacija bošnjačkog člana Predsjedništva Bakira Izetbegovića iz 2013. godine na osnovu koje je Ustavni sud BiH 26. novembra 2015. godine osporio Dan Republike 9. januara. Odgovor Republike Srpske bio je u vidu sastanka lidera vladajućih i opozicionih stranaka koji su izašli sa zajedničkom izjavom u kojoj se odbacuje sporna odluka Ustavnog suda, traži se hitan prestanak rada stranih sudija u ovoj instituciji te se daje rok od 120 dana da se u Parlamentarnoj skupštini BiH usvoji Zakon o Ustavnom sudu BiH koji ne bi omogućavao zadržavanje stranih sudija. Ukoliko se ovi uslovi ne ispune, lideri stranaka iz Republike Srpske su se obavezali u izjavi da će raspisati referendum o Danu Republike Srpske.

Nakon isteka 120 dana i neispunjenosti uslova navedenih u zajedničkoj izjavi, Narodna skupština Republike Srpske je 15. jula 2016. godine usvojila odluku o raspisivanju referenduma, zakazavši ga za 25. septembar 2016. godine. Sve srpske partije i vlasti i opozicije glasale su za ovu odluku i za referendumsko pitanje koje je glasilo: "Da li podržavate da se 9. januar obilježava i slavi kao Dan Republike Srpske?". Pored očekivanih pritisaka, pripreme za održavanje referenduma obilježile su i brojne opstrukcije. Centralna izborna komisija BiH odbila je da dostavi birački spisak Republičkoj komisiji za sprovođenje referenduma, koja je onda uz pomoć MUP-a i ostalih institucija Srpske napravila svoj birački spisak. Kada je Ustavni Sud BiH 17. septembra 2016. godine izrekao mjeru zabrane referenduma, ni to nije pokolebalo vlast u Republici Srpskoj da promijene svoju odluku.

Bez obzira na sve pritiske, opstrukcije i upozoravajuće poruke koje su stizale u Banjaluku referendum je održan 25. septembra 2016. godine. Na referendum je izašlo ukupno 680.116 građana, odnosno 55,67 odsto od ukupnog broja registrovanih glasača, a pozitivan odgovor na glasačkom listiću zaokružilo je 99,81 odsto građana izašlih na referendum.

Mehanizam

Konačno, bez obzira što je održani referendum imao samo savjetodavnu funkciju, mnogo veći značaj je imao na političkom planu, jer je pokazao konačno da Republika Srpska ima mehanizam da se suprotstavi nametanjima, napadima i pokušajima umanjivanja njene autonomije.

Danas, nešto više od osam godina nakon referenduma o Danu Republike Srpske, važno se podsjetiti da ovaj mehanizam i danas stoji na raspolaganju srpskom narodu. U vrijeme kada su međunarodni akteri u BiH potpuno "raštimovali" ovu državnu zajednicu, suspendovali demokratske procedure, uveli neokolonijalne metode sa ciljem i političkog i ekonomskog "gušenja" Republike Srpske, valja imati na umu da je Republici Srpskoj jedino mjerodavna suverena volja srpskog naroda.

Ukoliko se političke prilike budu razvijale na štetu Republike Srpske, možda dođe vrijeme da ponovo zašiljimo olovke i napravimo još jedan praznik neposredne demokratije, peti po redu.

(Tekst je nastao u okviru projekta "Srpska ideja - saglasje generacija: Srpska politička i kulturna misao i kako se socijalizuju nove generacije" Katedre za politikologiju Fakulteta političkih nauka Univerziteta u Banjoj Luci u saradnji sa istoričarima sa Filozofskog fakulteta, podržan od Ministarstva za naučnotehnološki razvoj i visoko obrazovanje Republike Srpske)

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.