Promocija časopisa Odjeljenja za srpski jezik i književnost Matice srpske – Društva članova u Crnoj Gori ''Oktoih''

U prostorijama Matice srpske – Društva članova u Crnoj Gori 11. novembra u Nikšiću je organizovana promocija časopisa ''Oktoih''.

Na promociji su govorile: prof. dr Lidija Tomić (glavni i odgovorni urednik časopisa ''Oktoih'' i  predavač na Studijskom programu za srpski jezik i južnoslovenske književnosti; Filološki fakultet, Nikšić), prof. dr Draga Bojović (sekretar časopisa ''Oktoih'' i predavač na Studijskom programu za srpski jezik i južnoslovenske književnosti; Filološki fakultet, Nikšić) i docent dr Jelena Gazdić (rukovodilac Studijskog programa za srpski jezik i južnoslovenske književnosti i predavač na Studijskom programu za srpski jezik i južnoslovenske književnosti; Filološki fakultet, Nikšić).

Prof. dr Lidija Tomić je u svom obraćanju kazala da je časopis ''Oktoih'' osnovan u vremenu osnivanja Matice srpske, te da je prvi broj izašao 2011. godine, a da će sedamnaesti broj časopisa, izaći pred kraj tekuće, 2026. godine; uz napomenu da će u njemu će biti objavljeno dvadeset radova. Časopis, koji inače izlazi jednom godišnje, po njenim riječima, započeo je svoj život:

''U vrijeme državnih reperkusija nad imenom i upotrebom srpskog jezika u Crnoj Gori''.

Istakla je da je cilj osnivanja Matice srpske i časopisa ''Oktoih'' vid odbrane od antisrpske politike koja je stvorila atmosferu za zatiranje i gubljenje indetiteta i opstanka srpskog jezika i književnosti na ovim prostorima, a vrijeme je pokazalo da je, kaže prof. dr Lidija Tomić:

''Pokretanje časopisa 'Oktoih' značilo ... više od odbrane od političkih pritisaka i nasilja nad srpskim jezikom, značilo je potvrdu onog što je neupitno, a to je istina o postojanju i tradiciji srpskog jezika u Crnoj Gori.'

' Časopis koji je nastao ''s idejom da afirmiše naučnu misao o srpskom jeziku i književnosti, da razvija i očuva tradiciju izučavanja i tumačenja srpskog jezika i književnosti'', koji ''ima međunarodnu redakciju, sastavljenu od uglednih članova, profesora i doktora jezika i književnosti iz različitih sredina, srpskih i slavističkih katedara iz Nikšića, Beograda, Novog Sada, Banja Luke, Kopenhagena, Peskare, Sent Peterburga, Lavova'', značajno je akcentovati, za svoj uspješan rad dobio je (2025) visoko priznanje  – prestižnu kategoriju M24 u rangiranju naučnih časopisa na srpskom govornom području koje dodjeljuje Ministarstvo nauke Republike Srbije.

Kako je predlog za ovo značajno priznanje potekao od Naučnog odbora Matice srpske i prof. dr Miloša Kovačevića u svom izlaganju prof. dr Lidija Tomić uputila im je riječi zahvalnosti, a blagodarnost za doprinos kvalitetu časopisa uputila i prof. dr Jelici Stojanović ''zbog angažovanja oko prispjeća radova za objavljivanje'' i lektoru Mihailu Kostiću ''na kvalitetnom radu''.

Časopis, kako je istaknuto, ima svoju koncepciju koje se drži od samog početka. U svakom broju su zastupljene rubrike o jeziku i jezičkim pitanjima, o književnim temama i književnim postupcima, zatim treba pomenuti i radove u okviru priloga i prikaza; proučavaju se djela o poeziji, prozi, drami i književnoj kritici ... ne izostavljaju se važni datumi (objavljeni su radovi povodom dvjesta godina od objavljivanja ''Pismenice srpskog jezika'' i sto pedeset godina od smrti Vuka Karadžića, kao i tekstovi povodom jubileja Sto sedamdeset godina od objavljivanja ''Gorskog vijenca'' Petra I Petrovića Njegoša), prate se književni susreti, a značajna je činjenica i da se ne prepuštaju zaboravu ugledne ličnosti, poput prof. dr Miloša Vukićevića (u četrnaestom broju prof. dr Goran Radonjić piše o njegovim ''Tumačenjima književnih tekstova'', u kojima su sabrani radovi nastajali od 1969. godine). Na komemorativnoj sjednici u Nikšiću odali su mu poštu svojim obraćanjima članovi Matice srpske.

Prof. dr Draga Bojović se osvrnula na tri poslednje sveske ''Oktoiha'' (koje sadrže dvadeset devet naučnih radova i trinaest priloga i prikaza) s ciljem da ''pokaže nekoliko istraživačkih linija koje se kroz njih protežu'', što je dokaz da se radi o časopisu ''jasne uredničke koncepcije''.

Pokazujući ove tri sveske kao cjelinu ona govori najprije o Njegošu i kaže: ''Prva i najupečatljivija linija jeste Njegoš. U sva tri broja Radmilo N. Marojević objavljuje tekstološke rasprave o Njegoševom djelu, tako da one čine svojevrsnu trilogiju. U četrnaestom broju Marojević razmatra stihove 538-540 'Gorskog vijenca', kojima se završava druga replika vladike Danila, među njima i stih 'Zlo se trpi od straha gorega'. Svaki od tih stihova predstavlja tamno mjesto teksta.

Autor ih, kao metodološku novinu, posmatra i kao cjelinu, kroz pitanja intertekstualnosti i interpunkcije.

U petnaestom broju povod je otkriće originalnog rukopisa pjesme 'Sprovod prahu S. Milutinovića'. Kritičko izdanje te pjesme Marojević je ranije objavio upravo u 'Oktoihu', a sada ranija tekstološka rješenja, svoja i svojih prethodnika, provjerava prema autografu i prvom izdanju. Sam autor to naziva neplaniranim tekstološkim eksperimentom.

U šesnaestom broju tumači drugu Njegoševu pjesmu-nekrolog, 'Nelažni znak pameti: Prahu Narodoljupca', napisanu deceniju ranije, na vijest o smrti Lukijana Mušickog. Rad obuhvata lingvističku, tekstološku i versološku interpretaciju, a u prilogu donosi akcenatsko izdanje pjesme.

Njegošu se vraća i rad Jelene Bajović i Jelene Zagorodnjuk iz četrnaestog broja. Autori ispituju koncept prave vjere u 'Šćepanu Malom', u replikama igumana Teodosija Mrkojevića, i prate kako je taj koncept prenesen u ruskim prevodima Vladimira Kornilova i Olega Mramornova. Tako se u 'Oktoihu' njegoševska tekstologija susreće s lingvokurtuloškim i prevodilačkim pristupom.
Druga linija je srpski jezik u svojoj gramatičkoj, istorijskoj i dijalektološkoj dubini... Treća linija tiče se savremene jezičke prakse. Aleksandar M.Novaković u dva broja piše o nastavi srpskog jezika kao stranog... Ovoj liniji pripada i rad koji potpisujem u koautorstvu s Vesnom Miljanić. Njime smo otvorile temu o kojoj do sada nije pisano, kako se o imenovanju maternjeg jezika govorilo u samom parlamentu, u trenucima kada su o tom pitanju donošene odluke. Građu čine stenogrami skupštinskih sjednica iz decembra 2004. i oktobra 2007. godine, kada je srpski jezik preimenovan u školama, a potom izostavljen iz Ustava kao službeni. Analiza tih rasprava pokazuje uzroke i posljedice prenaglašenog uplitanja politike u pitanja koja prvenstveno pripadaju lingvistici. Istovremeno, ona čuva svjedočanstvo o tome kako su odluke o jeziku donošene.''

Prof. dr Draga Bojović je govorila i o drugim temama koje su zastupljene u časopisu, a tiču se književnosti, i zaključila svoje izlaganje riječima:

''Kada se ove tri sveske posmatraju zajedno, vidi se ono što je najvažnije: kontinuitet. Isti autori vraćaju se u uzastopnim brojevima i svoja istraživanja nastavljaju iz godine u godinu. Tako je bilo s Njegoševom tekstologijom, s vinogradarskom leksikom primorja i s nastavom srpskog jezika kao stranog jezika. Časopis time postaje mjesto na kojem se naučni rad ne objavljuje jednom, nego se razvija... 'Oktoih' o srpskom jeziku i srpskoj književnosti u Crnoj Gori govori naučnim argumentom, činjenicom i trajanjem. U vremenu u kojem se o jeziku često govori bez znanja i bez odgovornosti, to je njegov najveći doprinos.''

Docent dr Jelena Gazdić, prije osvrta na lingvistička istraživanja i sagledavanja društveno-istorijskih okolnosti u Crnoj Gori početkom XXI vijeka kada je pitanje jezičkog indetiteta preuzela politika i gotovo isključila učešće lingvista u tim procesima, akcentovala je ''likovno rješenje korice časopisa na kojoj se nalazi minijatura'', ukras, ''iz Miroslavljevog jevanđelja, jednog od najdragocjenijih spomenika srpske rukopisne knjige XII vijeka, dok,'' kako kaže, ''sam naziv 'Oktoih' upućuje na našu prvu štampanu knjigu 'Oktoih prvoglasnik' iz 1494. godine.

Ova dva spomenika označavaju različite epohe u razvoju srpske pismenosti, ali i svjedoče o kontinuitetu srpske pisane riječi, od srednjevjekovne rukopisne tradicije do ranog ćiriličnog štamparstva.

Njihovo povezivanje u imenu i likovnom identitetu časopisa stoga ima i jasno filološko značenje: ono upućuje na srpski jezik kao istorijsku i kulturnu pojavu, na književnost kao jedan od najvažnijih oblika njegovog umjetničkog ostvarenja i na pismenost kao temelj njihovog trajanja. Upravo se u tom trojstvu – jezika, književnosti i pismenosti – prepoznaje i naučna profilacija 'Oktoiha', čija istraživanja obuhvataju kako istorijske slojeve srpske jezičke i književne baštine tako i njene savremene oblike i tumačenja.''

Gazdić naglašava ''da se lingvistički profil časopisa ne iscrpljuje u jednoj oblasti'' te se na njegovim stranicama nalaze radovi iz ''sociolingvistike, istorije jezika, dijalektologije, fonetike i fonologije, morfologije, sintakse, leksikologije, leksikografije, onomastike i metodike nastave jezika...

Ako bismo nastojali da u najkraćem odredimo naučnu fizionomiju 'Oktoiha', mogli bismo reći da je njegova osnovna odlika povezivanje istorijske dubine filoloških istraživanja sa raznovrsnošću savremenih naučnih pristupa.

U vremenu u kojem se pitanja jezika i kulturnog identiteta često posmatraju kroz prizmu aktuelnih društvenih i političkih rasprava, posebno je važno postojanje prostora u kojem se ona mogu razmatrati na osnovu izvora, jezičke građe, naučne argumentacije i metodološke odgovornosti.

'Oktoih' je tokom svog dosadašnjeg izlaženja nastojao da bude jedan od takvih časopisa. Jer, dok se društvene okolnosti i rasprave o jeziku mijenjaju, pred filologijom ostaje isti temeljni zadatak: da jezičke i književne činjenice pažljivo ispituje, razumije i tumači. Od Miroslavljevog jevanđelja do cetinjskog Oktoiha, od rukopisne knjige do savremenih filoloških istraživanja, mijenjali su se oblici pisane riječi, ali ne i potreba da se ona pažljivo čita, razumije i tumači. U tom dugom razgovoru sa srpskim jezikom i književnošću svoje mjesto ima i naš 'Oktoih','' zaključila je docent dr Jelena Gazdić.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.