Progon profesora koji nam je vidio sudbinu

Cijela savremena srpska istorija prožeta je progonom srpskih intelektualaca. Iako se u prošlosti mnogih evropskih naroda mogu pronaći periodi kada su mučki posijecane sopstvene učene glave, samo kod Srba u tome postoji - kontinuitet!

Negdje su intelektualce progonili apsolutistički vladari, negdje crkvene inkvizicije, gotovo svagdje su to činili strani okupatori i zavojevači, kidisali su na njih i totalitarni režimi i razularena svjetina, ali kada je u pitanju srpska inteligencija - na nju su se obrušavali bukvalno svi: Turci, Austrougari, Švabe, šuckori, ustaše, prve komšije, ali i srpski knjaževi, kraljevi, predsjednici i premijeri, zadrigle komunjare i samoproglašene srbende, unitaristi i globalisti, karijeristi na funkcijama i ulična rulja. I tuđinci i svojta! Progonili su ih zbog svega i svačega, a najviše zbog slobodarskih ideja, nacionalnih misli i osjećanja, zastupanja demokratskih principa i suverenističkih stajališta. Progonili su ih sistematski i stihijski, pod okriljem zakona i medijskom satanizacijom, pod stranim uticajima ili iz lične obijesti. Zbog svake izgovorene i zapisane riječi. Bacali su ih u jame, tamnice i logore, strijeljali i vješali, protjerivali sa posla i iz zemlje, oduzimali im pravo glasa, državljanstvo, imovinu, društveni status...

Mogli bismo ispuniti cijeli "Plus" Glasa Srpske nabrajajući imena naših uglednih intelektualaca koji su bili žrtve antisrpske histerije spolja ili iznutra. Taj spisak srpskih naučnika, profesora, učitelja, umjetnika, pisaca i novinara ne bi bio samo hronološki pregled obračuna sa našom akademskom i kulturnom elitom, već katalog zločina nad nacionalnom idejom i biološkim opstankom srpskog naroda. Koji  traje i danas!

Smišljene smutnje

Jedan od najpoznatijih slučajeva progona srpske inteligencije vezuje se uz ime čuvenog beogradskog profesora Mihaila Đurića (1925 - 2011), od čijeg rođenja se u ovaj petak navršilo puno stoljeće. Đurić je bio izuzetan erudita i gospodin, cijenjeni univerzitetski profesor i srpski akademik evropske reputacije koji je izbačen sa Univerziteta u Beogradu zbog delikta mišljenja, optužen za neprijateljsko djelovanje protiv bratstva i jedinstva, etiketiran kao srpski nacionalista i osuđen na zatvorsku kaznu samo zato što je govorio o problemima i prijetnjama koje su se nadvijale nad njegovim narodom, a što se vrlo brzo i potvrdilo kao surova istina. Cijenu tog progona još plaćamo! Svi!

Danas svaki iole pismen Srbin zna kakve su posljedice ustavnih amandmana iz 1968 - 1971. i Ustava iz 1974. godine, ali samo rijetki i odvažni mogli su to na vrijeme da prepoznaju i otvoreno progovore o posljedicama koje će neumitno uslijediti. Neposredno prije nego što će razbijači Jugoslavije omogućiti jugoslovenskim republikama pravo na samoopredjeljenje do otcjepljenja, Srbiji ucrtati pokrajine i stvoriti vještačku muslimansku naciju, već je bila sročena tzv. Deklaracija o nazivu i položaju hrvatskog književnog jezika (1967), odigrale se studentske demonstracije i pobuna na Kosovu i Metohiji (1968), razbuktao se hrvatski separatistički pokret Maspok (1971). Srpska inteligencija posječena je krajem Drugog svjetskog rata u tzv. divljim čistkama, pa su uslijedili Informbiro i Goli otok, kasnije i sječa srpskih liberala, a za završnicu se spremala tzv. afera Memorandum SANU-a. U međuvremenu, srpski intelektualci su progonjeni pojedinačno...

Mihailo Đurić osuđen je prvo na dvije godine, a potom na devet mjeseci strogog zatvora i udaljen sa Univerziteta u Beogradu zbog govora održanog 18. marta 1971. godine u kojem je kritikovao predložene promjene Ustava i istakao da su one koban udarac u Socijalističku Federativnu Republiku Jugoslaviju, da je mijenjaju iz temelja i da je ona praktično razbijena. Đurić je još tada prepoznao ono što će Zoran Đinđić napisati nešto kasnije, da ustavnim promjenama Jugoslavija postaje samo geografski pojam i da one otvaraju put kao uspostavljanju nezavisnih i međusobno suprotstavljenih država.

Profesor Đurić je konstatovao da ni dotadašnji položaj srpskog naroda, nepravedno optuživan za centralizam, nije nikako bio dobar, ali da će postati pogotovo loš poslije predloženih ustavnih amandmana. Njegov vizionarski govor objavljen je u Analima Pravnog fakulteta pod naslovom "Smišljene smutnje".

"Očigledno je da granice sadašnje SR Srbije nisu nikakve ni nacionalne ni istorijske granice srpskog naroda. Uopšte uzevši, granice svih republika u Jugoslaviji imaju uslovno značenje; više su administrativnog nego političkog karaktera. Neprikladnost, proizvoljnost i neodrživost tih granica postaje očigledna onda kada ce one shvate kao granice nacionalnih država. Ni za jednu republiku u Jugoslaviji, izuzev, možda, Sloveniju, postojeće granice nisu adekvatne, a pogotovo ne za Srbiju. Treba li uopšte da vas podsećam na to da izvan uže Srbije živi oko 40 odsto Srba, ili gotovo koliko i Hrvata y SR Hrvatskoj, odnosno koliko ima Slovenaca, Makedonaca i muslimana zajedno", zapisao je Đurić i zaključio da se na tlu Jugoslavije pod maskom ravnopravnosti između naroda sprema scenario stvaranja novih i nezavisnih nacionalnih država koje će se naći u konfliktu. U slučaju da jugoslovenske republike ucrtaju međudržavne granice, kako je predviđeno, profesor Đurić pretpostavio je dvije mogućnosti koje bi imali Srbi: da pomažu u ostvarivanju tuđe nacionalne državnosti (hrvatske ili makedonske), ili da iživljuju neku svoju regionalnu državnost (crnogorsku ili bosansko-hercegovačku).

"Više nego bilo šta drugo, danas je neophodno otrežnjenje srpskog naroda od zabluda prošlosti. Da bi mogao da preživi sva današnja iskušenja, da bi mogao da se održi usred bujice u koju je gurnut, srpski narod mora da se okrene sebi, mora početi da se bori za svoj opasno ugroženi nacionalni identitet i integritet. To je osnovni preduslov njegovog daljeg istorijskog samopotvrđivanja".

Kamen razdora

Profesor Mihailo Đurić inkriminisan je i zbog članka "Kamen razdora", objavljenog u časopisu "Umetnost" iste te 1971. godine, a koji govori o rušenju Njegoševe kapele na Lovćenu i izgradnji mauzoleja koji protivriječi srpskom i crnogorskom identitetu, pravoslavlju, ali i samom liku i testamentarnom djelu našeg najvećeg pjesnika. Za Meštrovićev mauzolej na Lovćenu nema nikakvih istorijskih, moralnih i umjetničkih razloga, čak se može okarakterisati i kao svetogrđe, skrnavljenje Njegoševog groba tuđim simbolima. "Na smrt je osuđena mala kapela Njegoševa"...

Komunistički režim, uz blagoslov Josipa Broza Tita, kapelu je porušio na Petrovdan, 12. jula 1972. godine, da bi umjesto nje izgradili Meštrovićev mauzolej, protiv čega su se pobunili brojni intelektualci i Srpska pravoslavna crkva. Đurić je tvrdio da čak i kada bi se ispostavilo da rušenje kapele ne bi bilo nikakvo svetogrđe, čak kada bi i bilo tačno da nema nikakvih umjetničkih, moralnih i istorijskih razloga protiv podizanja Meštrovićevog spomenika, čak bi i tada bilo krajnje problematično nastojanje da se po svaku cijenu sprovede ono protiv čega se izjasnilo toliko istaknutih književnika, slikara, naučnika itd.

"Jer niko nema prava da unosi zabunu i pometnju među potomke Njegoševog plemena. Možda još nije kasno postaviti odlučno pitanje: u ime čega neki provincijski upravljači uopšte prisvajaju sebi pravo da podižu spomenik jednom podvižniku duha koji je još za života bio građanin sveta, kada nisu u stanju da obezbede ni sasvim običnu, a kamoli najširu podršku domaće kulturne javnosti za taj poduhvat? Kome je to toliko stalo do jednog spomenika koji tako očigledno protivreči svojoj svrsi, koji tako oštro razdvaja i suprotstavlja ljude, pod kojim se nikako neće moći okupiti svi istinski poštovaoci velikog pesnika, pred koji izvesno neće doći mnogi današnji značajni predstavnici srpske kulture, dakle upravo oni koji su najpre pozvani da odaju poštu jednom od njenih najviših vrhova? Čemu uopšte treba da služi jedan takav spomenik razdora?", zapitao je profesor.

Optužnica protiv Đurića podignuta je početkom juna, da bi ga već sredinom jula 1972. godine Okružni sud u Beogradu osudio na kaznu strogog zatvora u trajanju od dvije godine. Tokom suđenja čuli su se i glasovi razuma. Oglasili su se profesori Rudi Supek, Vojin Milić, Gajo Petrović, Dejan Medaković, Živorad Stojković, Lazar Trifunović i drugi. Sredinom januara 1973. godine, tadašnji asistenti Danilo Basta i Vojislav Koštunica bili su među sedmoricom nastavnika koji su potpisali molbu za pomilovanje profesora Mihaila Đurića. Partijskim zastrašivanjem studenata i profesora spriječeno je potpisivanje peticije. Oštri glasovi protesta stizali su i iz inostranstva, profesori Univerziteta Harvard, Stenli Hofman i Inge Hofman, Ernst Bloh i Jirgen Habermas, uputili su Titu pismo novembra 1972. godine u kojem izražavaju zabrinutost zbog progona njihovog kolege Đurića, a s njim i akademske slobode i intelektualne rasprave.

Đurić je u svoju odbranu pred Sudom govorio: "Moje životno opredeljenje jeste humanističko i nema nikakve veze sa nacionalizmom i šovinizmom". Njegova velika ljubav prema srpskom narodu bila je bez fanatizma i isključivosti, odisala je produhovljenošću, intelektualnom i moralnom odgovornošću. "Nikada nisam cenio rodoljublje koje dolazi u sukob sa čovekoljubljem", poručio je profesor Đurić.

Kada su u časopisu "Filozofija" objavljeni dokumenti sa sudskog procesa, izdanje je odmah zabranjeno.  Na Pravnom fakultetu 26. marta 1973. godine održana je Vanredna konferencija Saveza komunista na kojoj je zaključeno da je akcija pomilovanja njihovog kolege Đurića bila "politički štetna i suprotna demokratskom centralizmu". Iz Saveza komunista Pravnog fakulteta u Beogradu isključeni su Andrija Gams i Danilo Basta, a Ružica Guzina i Branislav Jojić kažnjeni opomenama. Odlučeno je da se iz nastave povuku Aleksandar Stojanović, Vojislav Koštunica, Kosta Čavoški i Danilo Basta.

Profesor Đurić svakako nije ostao posljednji srpski intelektualac kojem su, dok je progonjen od političkih moćnika zbog slobodne i kritičke misli, mnoge njegove kolege sa fakulteta okrenula leđa. Nakon što je izbačen sa nastave od 1973. do 1990. godine radio je na Institutu društvenih nauka u Beogradu, vraćen je tek 1991. godine i uskoro penzionisan.

Vrhovni sud Srbije početkom 1973. godine smanjio je kaznu profesoru Đuriću sa dvije godine strogog zatvora na zatvorsku kaznu od devet mjeseci. Izdržao ju je u zatvoru Zabela. Sudski je rehabilitovan 19. oktobra 2009. godine. Preminuo je dvije godine poslije.

Profesor prava Jovica Trkulja smatrao je da je jedan od razloga Đurićevog progona bilo njegovo protivljenje prijedlogu da se Josip Broz Tito proglasi počasnim doktorom Univerziteta u Beogradu krajem šezdesetih, a nije mu zaboravljen ni aktivizam tokom studentske pobune 1968. godine. Inače, u to vrijeme Mihailo Đurić, jedan od najboljih predavača i besjednika druge polovine 20. vijeka, ustajanje mladih ljudi protiv vladajućeg poretka nazvao je njihovom političkom zrelošću i snagom koja razbija samopouzdanje i samozadovoljstvo režima. "U našem društvu nema jasnih frontova, niti postoje čvrsta merila pomoću kojih se može razgraničiti istinito od lažnog, već je sve izmešano i isprepleteno. Svi se kriju iza krupnih reči i svi se pozivaju na veliki ideal... Najglasniji su oni koji nemaju šta da kažu i koji ni u šta ne veruju, nesposobni odlučuju o sudbini sposobnih, dok krivci pozivaju svoje žrtve na odgovornost".

Tokom agresije NATO-a na Srbiju i Crnu Goru 1999. godine profesor je oštro digao glas, ustvrdivši da je razaranje Srbije nasrtanje na samu ideju Evrope.

Snaga duha

Mihailo Đurić smatrao je da nam je u razumijevanju ključnih pitanja našeg vremena potrebno podsjećanje na iskustva prošlosti. Iz istorijske perspektive sagledavati našu današnju situaciju.

Ukazivao je i da se humanističko obrazovanje nikako ne smije svoditi na stručnu obuku, da humanizam nije skup pravila za podizanje životnog standarda. Ideal humanističkog obrazovanja podrazumijeva da je bit čovjekova u njegovom duhovnom biću.

"Svet duha je ona moćna snaga koja čoveka dovodi samom sebi kao određenom konkretnom pojedincu, ali koja čoveka u isti mah i izbavlja iz pojedinačnosti i dovodi u vezu sa drugim ljudima, uspostavljajući na taj način univerzalnu ljudsku zajednicu", otkrivao nam je profesor Đurić tako cijelu grčku kulturu koja nas upućuje na jedinstvo ljudske i političke vrline. Objašnjavao je kako je starim Grcima politika bila stožer ljudskog života, uz vaspitanje i obrazovanje za idealnog člana polisa.

"Oni koji su na vrhu moraju se obazirati na one dole, budući da je opšte dobro cele zajednice bitan uslov njihovog života, ali i oni koji su dole moraju težiti naviše, budući da je svemu što postoji svojstvena težnja ka savršenstvu".

Mihailo Đurić je uviđao da je svijet u kojem živimo u previranju, zahvaćen mahnitim kretanjem koje se neprekidno ubrzava na talasu tehnike i nauke. "Nije jasno kuda vodi ova grčevita zahuktalost današnjeg sveta, čemu služi ovaj siloviti porast tehničko-ekonomske moći današnjeg čovečanstva. Ne vidi se nikakav cilj kome moderno kretanje teži i u čijem dostizanju bi se moglo smiriti i okončati", tvrdio je profesor Đurić, uz konstataciju da gdje nema cilja nema ni smislenog kretanja.

Obrazac moralnosti

Mihailo Đurić rođen je 22. avgusta 1925. godine u Šapcu. Majka Milica bila je učiteljica, otac Stefan jedan od 1.300 kaplara slavnog Đačkog bataljona u Prvom svjetskom ratu, a poslije - sudija, oličenje čestitosti i karaktera od kojeg je sin naslijedio ljubav prema istini i pravdi. Mihailo je studirao pravo, filozofiju i klasičnu filologiju. Doktorirao je 1954. godine na Pravnom fakultetu Univerziteta u Beogradu, iste godine izabran je za asistenta; vanredni profesor postao je 1964., a redovni 1969. godine. Predavao je istoriju političkih teorija, teoriju države i prava, sociologiju i metodologiju društvenih nauka. Bio je član redakcije časopisa "Praksis", upravnog odbora Korčulanske ljetne škole i Srpske književne zadruge. Bio je redovni član Srpske akademije nauka i umetnosti i Evropske akademije nauka i umjetnosti u Salcburgu. Držao je predavanja na univerzitetima u Beču, Zapadnom Berlinu i Augsburgu.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.