Òóæía ïðè÷a î ïðîïaäaœó “Âèëå Áîæèža” ó Áaœî¼ Ëóöè

Èçãðàåíà ïî ïðî¼åêòó çàãðåáà÷êîã àðõèòåêòå Ðóäîëôà Ëóáèíñêîã, à ïî íàðóŸáè áàœîëó÷êîã òðãîâöà äðâåòîì Èâàíà Áîæèžà... Çíà ñå äà ¼å 1913. ãîäèíå óïèñàíà ó ãðóíòîâíèöó

Äîê ñó íåêè ñòàðè ñïîìåíèöè äàíàñ èëè îáíîâšåíè èëè çàøòèžåíè, ¼åäíà îä ïîñšåäœèõ áàœîëó÷êèõ ñòàðèõ, ãðàíäèîçíèõ êóžà - “âèëà Áîæèžà” - âèøå íå ïîñòî¼è. Îñòàëè ñó ¼îø ñàìî òåìåšè, îáðàñëè ó òðàâó è êîðîâ, êî¼è ñå êàî ïîñšåäœè ðåä îäáðàíå îä çàáîðàâà óçàëóä îäóïèðó çóáó âðåìåíà è šóäñêîì íåìàðó... Î÷àðàíè íåñâàêèäàøœîì šåïîòîì èç äàâíèõ âðåìåíà, ìíîãè çàšóášåíèöè ó ïðè÷å èç ïðîøëîñòè îñ¼åžàžå ñå êðàšåâñêè äîê “õîäà¼ó” ïî ðèçíèöè åêñïîíàòà íåïðîö¼åíšèâå âðè¼åäíîñòè, òà÷íè¼å ïî óñïîìåíàìà, òàêîçâàíå “öðâåíå êóžå”. Êàêî áè íà øòî â¼åðîäîñòî¼íè¼è íà÷èí ïðèêàçàëè è èñïðè÷àëè òà¼íå “âèëå Áîæèžà” êî¼å ñó ãîäèíàìà ñêðèâàíå è šóáîìîðíî ÷óâàíå ó òåìåšèìà îíîãà øòî ¼å íåêàäà ïîñòî¼àëî è áèëî, à äàíàñ ñå íàæàëîñò ñàìî ñïîìåíå, ìîðàìî ñå âðàòèòè ó ãîäèíå êî¼å ñó äàëåêî èçà íàñ. Íî, òî è íè¼å òàêî òåøêî. Íà ïóòó êðîç âðè¼åìå, ïðàøèíàñòà çàâ¼åñà ñå äèæå è ïðè÷à ïî÷èœå... “Âèëà Áîæèžà” èëè “öðâåíà êóžà” ¼åäíî ¼å îä çíà÷à¼íè¼èõ àðõèòåêòîíñêèõ îñòâàðåœà èç ïåðèîäà àóñòðîóãàðñêå îêóïàöè¼å. Èçãðàåíà ¼å ïî ïðî¼åêòó çàãðåáà÷êîã àðõèòåêòå Ðóäîëôà Ëóáèíñêîã, à ïî íàðóŸáè áàœîëó÷êîã òðãîâöà äðâåòîì Èâàíà Áîæèžà ÷è¼å ¼å âëàñíèøòâî ïðâî è áèëà. Òà÷íèõ ïîäàòàêà î òîìå êàä ¼å èçãðàåíà íåìà, àëè ñå çíà äà ¼å 1913. ãîäèíå óïèñàíà ó ãðóíòîâíèöó, ïà ñå ïðåòïîñòàâšà äà ¼å œåíà èçãðàäœà çàïî÷åëà è êî¼ó ãîäèíó ðàíè¼å. Êàî çíà÷à¼íè èñòîðè¼ñêè è àðõèòåêòîíñêè îá¼åêàò, òå îá¼åêàò âåëèêèõ ëèêîâíèõ âðè¼åäíîñòè âèëà ¼å îäóâè¼åê ïðèâëà÷èëà ïàæœó è îáè÷íèõ ñìðòíèêà, àëè è îíèõ äðóãèõ, ìàëî áîãàòè¼èõ. Îíè êî¼è íèñó ó œó ìîãëè äà óó, ñà óëèöå ñó ¼å ïîñìàòðàëè è çàìèøšàëè øòà ñå ñâå ó œî¼ íàëàçè. Ñàðàäíèê çà ãðàåâèíñêî íàñšåå èç Çàâîäà çà çàøòèòó êóëòóðíî - èñòîðè¼ñêîã è ïðèðîäíîã íàñšåà Ðåïóáëèêå Ñðïñêå, £åëåíà Ñàâèž èñòàêëà ¼å äà ¼å “âèëà Áîæèžà” íåêàäà áèëà îä âåëèêå âàæíîñòè è çà ãðàä è çà šóäå. - Ó âèëó ñå óëàçèëî ñà ñ¼åâåðíå ñòðàíå èç óëèöå Ôðà Ãðãå Ìàðòèžà, äàíàøœå Ñðïñêå óëèöå. Ïðâî øòî ñå âèä¼åëî êàä ñå óëàçèëî ó êóžó ¼å äðâåíî ñòåïåíèøòå êî¼å ¼å âîäèëî ó õîë. Âèëà ¼å èìàëà ïðèçåìšå è âèñîêó ìàíñàðäó ãä¼å ñó îñèì õîëà áèëå ñì¼åøòåíå ñîáå, êóõèœà è îñòàâà. Åêîíîìñêå ïðîñòîðè¼å ñó èìàëå è ïîñåáàí óëàç èç áàøòå - ðåêëà ¼å £åëåíà Ñàâèž. Òàêîå, äîäàëà ¼å, ïîñåáàí óëàç ïîñòî¼àî ¼å è çà ïðèçåìšå êî¼å ñå íàëàçèëî íàä ïîäðóìîì. Ñîáå êî¼å ñó áèëå îêðåíóòå ïðåìà óëèöè Ôðà Ãðãå Ìàðòèžà èìàëå ñó “ïîëèãîíàëíî èçâó÷åíå ðèçàëèòåòå êî¼è ñó ñå çàâðøàâàëè ó èñòî¼ åòàæè”. Ó ïðèçåìšó, íà çàïàäíî¼ ñòðàíè, íàëàçèëà ñå äðâåíà òåðàñà âåžèõ ãàáàðèòà, êî¼à ¼å áèëà ïðåêðèâåíà òðîâîäíèì êðîâîì êî¼è ¼å áèî íàñëîœåí íà ìàñèâíå äåêîðàòèâíî îáðàåíå ñòóáîâå. - Èç ñàìîã õîëà ñå äðâåíèì ñòåïåíèöàìà ïåœàëî íà ìàíñàðäó ãä¼å ñó ñå íàëàçèëå ÷åòèðè ñîáå, êóïàòèëî è òîàëåò. Äà ëè ó íåêî¼ îä ñîáà èëè õîëó, îäðæàâàëè ñó ñå è ðàçíè ïðè¼åìè. Ñòåïåíèøòå çà òàâàí óïðàâî ñå è íàëàçèëî ó ¼åäíî¼ îä îâèõ ñîáà. Âèëà ¼å óãëàâíîì ãðàåíà îä êàìåíà è îïåêå, äîê ¼å êðîâíà êîíñòðóêöè¼à áèëà äðâåíà - íàãëàñèëà ¼å Ñàâèžåâà. Îñíîâíå âðè¼åäíîñòè îâîã óñï¼åøíîã àðõèòåêòîíñêîã îñòâàðåœà ñó, êàêî ¼å ðåêëà £åëåíà Ñàâèž, èçðàæåíè åëåìåíòè ñåöåñè¼å, øòî ãà óïðàâî è èçäâà¼à îä äðóãèõ ãðàåâèíà íàñòàëèõ ó àóñòðîóãàðñêîì ïåðèîäó, à ïðåäœà ôàñàäà ¼àðêî öðâåíå áî¼å áèëà ¼å íà¼ðåïðåçåíòàòèâíè¼è äèî “âèëå Áîæèžà”. Ïî ïðîãëàøåœó çà ïðâîã áàíà Âðáàñêå áàíîâèíå Ñâåòèñëàâ - Òèñà Ìèëîñàâšåâèž ñà ïîðîäèöîì, îñìîã íîâåìáðà 1929. ãîäèíå ïðâè ïóò ñòóïà íà òëî Áàœå Ëóêå. Ïî äîëàñêó ñå ñì¼åñòèî ó õîòåë “Áîñíà”. Ñèòóàöè¼à êî¼à ãà ¼å äî÷åêàëà êàäà ¼å äîøàî è íè¼å áèëà íà¼áîšà. Ñèðîìàøòâî, ïóñòîø, ãëàä, æå, íåïèñìåíîñò ñâóäà. Ìåóòèì, êàî âåž “îïðîáàíè ÷îâ¼åê, äðæàâíèê è ðàäíèê”, áàí Ìèëîñàâšåâèž ó íàðîäó ïîçíàò è êàî “íà¼áîšè ìåó íà¼áîšèìà” ñâî¼èì åíåðãè÷íèì è êîíñòðóêòèâíèì ðàäîì, óíàïðåäèî ¼å Âðáàñêó áàíîâèíó. Íè îä ÷åãà ¼å ïðàâèî è íàïðàâèî íåøòî. Ïðè¼å œåãîâîã äîëàñêà, áàíîâèíà ¼å áèëà æåšíà ñâåãà - îä ïóòåâà äî ìîñòîâà, ïðåêî íîâèõ è ìîäåðíè¼èõ ôàáðè÷êèõ ïîãîíà, òå áîšå è óíîñíè¼å ðàòàðñêå è ñòî÷àðñêå ïðîèçâîäœå ïà ñâå äî ðàçíîâðñíèõ çäðàâñòâåíèõ, îáðàçîâíèõ è êóëòóðíèõ èíñòèòóöè¼à. Êàêî ó õîòåëó íè¼å ìîãàî äóãî äà áîðàâè áàí ñå ñà ïîðîäèöîì ïðåñåëèî ó ¼åäíó îä íà¼ïðåñòèæíè¼èõ áàœîëó÷êèõ êóžà - “âèëó Áîæèžà”, ó êî¼î¼ ¼å áîðàâèî ÷åòèðè è ïî ãîäèíå, îäíîñíî äî êðà¼à ñâîã ìàíäàòà. Êàäà ¼å 22. àïðèëà 1934. ãîäèíå áàí íàïóñòèî Áàœó Ëóêó, “âèëó Áîæèžà” íàñåšàâà ðåâîëóöèîíàðíà ïîðîäèöà Ìèòðîâ. Íåäóãî ïîñëè¼å œèõ, òà÷íè¼å 1933. ãîäèíå, ó œó ñå óñåšàâà Êîëî ñðïñêèõ ñåñòàðà. Òàäàøœà êîìóíèñòè÷êà âëàñò êîíôèñêó¼å îá¼åêàò 1956. ãîäèíå òå ó œó ñì¼åøòà ÑÈÇ çà ä¼å÷è¼ó è ñîöè¼àëíó çàøòèòó. Ïîñëè¼å çåìšîòðåñà 1969. ãîäèíå, îá¼åêàò ¼å òåøêî îøòåžåí è íàïóøòåí. È äîê ñó ñå äðóãè îá¼åêòè îáíàâšàëè, “öðâåíà êóžà” íè¼å. Îíàêî îøòåžåíà ïðîïàäàëà ¼å ñâå âèøå è âèøå. Äðóãè çåìšîòðåñ 1981. ãîäèíå ¼îø âèøå ¼å îøòåòèî âèëó. Ó òîì ïåðèîäó ïî¼àâèëà ñå èäå¼à Çàâîäà çà çàøòèòó êóëòóðíî- èñòîðè¼ñêîã íàñšåà äà ñå âèëà èïàê îáíîâè è ðåíîâèðà êàêî áè ôàáðèêà êîæå “Êðà¼èøíèê” òó èìàëà ñâî¼å ïðîñòîðè¼å. Ìåóòèì, èàêî ¼å “Êðà¼èøíèê” ôèíàíñèðàî èçðàäó òåõíè÷êå äîêóìåíòàöè¼å, íà ñàìîì îá¼åêòó íè¼å óðàåíî íèøòà íîâî. Âèëà ¼å è äàšå ïðîïàäàëà. - Ïîðåä òå, áèëî ¼å èäå¼à äà ñå òó íàïðàâå è ïðîñòîðè¼å çà ãðàäñêè ìàãèñòðàò èëè ìóçå¼ êœèæåâíîñòè èëè ïàê êóžà â¼åí÷àœà. Íèøòà îä òîãà íè¼å ðåàëèçîâàíî, à êóžà ¼å è äàšå íàñòàâèëà äà ïðîïàäà - ðåêëà ¼å £åëåíà Ñàâèž. £åäíà îä ïîñšåäœèõ ñòàðèõ êóžà ó ãðàäó, ¼åäíà îä íà¼ïðåñòèæíè¼èõ âèëà, çáîã íåìàðà è íåáðèãå áèëà ¼å îñóåíà íà ïðîïàñò. Êàêî íè¼å îáíàâšàíà, ñëóæèëà ¼å è êàî àëòåðíàòèâíà äåïîíè¼à ñìåžà, ñâå äîê íè¼å ñðóøåíà ïðè¼å ïåò ãîäèíà. Òðèäåñåò ãîäèíà, ïðè¼å íåãî øòî žå ñå ñðóøèòè, âèëà ¼å âàïèëà è ñëàëà óïîçîðåœà çà îáíîâó. Òàäà íèêî íè¼å õòèî äà òî ÷ó¼å... Ñïîìåíèê, ä¼åëî àðõèòåêòå Ëóáèíñêîã, ñòèë ñåöåñè¼à, âèëà ¼å òîíóëà äîê çàóâè¼åê íè¼å ïîòîíóëà. Åõ, êàêâè ñìî ìè òî šóäè... Íàäà ÂÐAÍÊÎÂȎ

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.