"Oklopnjača Potemkin" slavi stogodišnjicu: Kinetički simbol filmske revolucije

MOSKVA - Prekretnica u ruskoj i svjetskoj kinematografiji legendarni film "Oklopnjača Potemkin" reditelja Sergeja Ajzenštajna ovih dana obilježava sto godina od nastanka.

Film je prvi put prikazan u Moskvi 21. decembra 1925. godine, ali se njegov trag proteže kroz čitav vijek razvoja sedme umjetnosti i bez sumnje, nastaviće da živi i u godinama koje su pred nama, bez obzira na tehnološke promjene. Ova crno-bijela nijema drama, zasnovana je na istinitim događajima i govori o pobuni mornara na ratnom brodu, koja je postala jedan od uvodnih momenata Ruske revolucije.

Nakon uspjeha debitantskog filma "Štrajk" iz 1924. godine, Ajzenštajn je u martu 1925. dobio zadatak da snimi film povodom dvadesete godišnjice Revolucije iz 1905. godine. Taj narodni ustanak, izazvan lošim uslovima rada i opštim nezadovoljstvom unutar Ruskog carstva, predstavljao je ozbiljan izazov carskoj autokratiji. Prvobitno naslovljen "Godina 1905", film je bio zamišljen kao dio šireg nacionalnog ciklusa komemorativnih događaja širom Sovjetskog Saveza, s ciljem da se progresivni momenti ruske istorije prije 1917. godine integrišu u novi sovjetski identitet. Originalni scenario predviđao je dramatizaciju deset značajnih, ali međusobno nepovezanih istorijskih epizoda iz 1905. godine, uključujući masakr Krvave nedjelje, antisemitske pogrome i pobunu na carskom bojnom brodu "Knez Potemkin". Glavno snimanje započelo je tokom ljeta 1925. godine, ali bez većeg uspjeha, što je navelo sve frustriranijeg Ajzenštajna da produkciju preseli u južnu luku Odesu. Tamo je donio ključnu odluku da napusti epizodnu strukturu i usmjeri film na jedan događaj. Novi scenario bio je isključivo zasnovan na događajima iz juna 1905. godine, kada su se mornari na bojnom brodu "Knez Potemkin", usidrenom nedaleko od Odese, pobunili protiv oficira nakon što im je naređeno da jedu trulo meso zaraženo crvima.

Dva centralna dijela filma, koja prikazuju solidarnost stanovnika Odese sa pobunjenicima, napisana su iznova i djelimično zasnovana na istorijskim činjenicama.  Snažna emocionalna rezonanca koju donose ove dvije epizode, naročito četvrta, sa potresnim prikazom masakra nad nenaoružanim civilima, uključujući čuvenu scenu bebe u kolicima koja klize niz stepenice. Ti događaji dodatno su naglašeni Ajzenštajnovom jedinstvenom upotrebom montaže, u kojoj se ponavljaju motivi patnje nevinih, stavljajući u prvi plan temu bezlične brutalnosti carskog ugnjetača.

Takođe, film nije samo tehničko čudo, već i kompozicijsko remek-djelo.

U njemu se prepoznaju elementi ekspresionističke kinematografije, masovne scene, naglašeni kontrasti i fokus na grotesknim, snažno izraženim fizionomijama likova, što jasno pokazuje da je Ajzenštajn bio spreman na radikalno eksperimentisanje.

Takav pristup je za svoje vrijeme bio ne samo umjetnički hrabar, već i društveno-politički izuzetno rizičan, čineći film istinski revolucionarnim ostvarenjem koje je trajno promijenilo jezik filma.

Iz perspektive 2025. godine, "Oklopnjača Potemkin", sa svojim revolucionarnim idealizmom i obećanjem boljeg društva, izgubila je dio svoje prvobitne privlačnosti, ali zato je značajno što je Britanski filmski institut objavio restaurisanu verziju filma.

Njegov uticaj na zapadnu vizuelnu kulturu bio je toliko sveobuhvatan da mnogi gledaoci danas i ne primjećuju koliko je njegov jezik utkan u mejnstrim kinematografiju.

• OMAŽI

Alfred Hičkok je usvojio Ajzenštajnove brze i haotične tehnike montaže u čuvenoj sceni tuširanja u filmu "Psiho" iz 1960. godine, gdje užas proizlazi manje iz onoga što je prikazano, a više iz onoga što je sugerisano montažom.

Taj pristup odjeknuo je u brojnim kasnijim ostvarenjima, uključujući i film "Betmen" Tima Bartona iz 1989. godine, sa Džekom Nikolsonom u ulozi Džokera. Ipak, film "Nedodirljivi" Brajana de Palme iz 1987. godine ostaje najeksplicitniji omaž čuvenoj sekvenci sa stepenica u Odesi, u sceni sa bebom u kolicima na stepenicama metroa, čime je Ajzenštajnov uticaj trajno upisan u samu srž moderne holivudske kinematografije, a to je samo dio bezbrojnih omaža "Potemkinu".

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.