Nasljeđe Hladnog rata: Grenland još pamti četiri bombe

Dok Vašington, Kopenhagen i vlasti Grenlanda novim sporazumom šire okvir za američko vojno prisustvo na arktičkom ostrvu, u drugi plan pada jedan od najopasnijih događaja iz istorije američke prisutnosti na Grenlandu.

Prije gotovo šest decenija američki bombarder B-52 sa četiri termonuklearne bombe srušio se kod baze Tule, ostavljajući za sobom radioaktivni materijal u ledu i otvarajući pitanja koja ni decenijama kasnije nisu u potpunosti nestala.

Novi sporazum SAD, Danske i Grenlanda oslanja se na odbrambenu saradnju koja ima mnogo dublje korijene. Američko vojno prisustvo na ostrvu nije počelo sa Hladnim ratom, već tokom Drugog svjetskog rata, kada je Vašington, nakon njemačke okupacije Danske, preuzeo odgovornost za odbranu Grenlanda. Sporazum iz aprila 1941. godine omogućio je SAD da na ostrvu izgrade aerodrome i druge odbrambene objekte, uz formalno priznavanje danskog suvereniteta.

Koliko je Grenland već tada bio važan Vašingtonu pokazuje i jedan gotovo zaboravljeni detalj. Američka administracija je neposredno poslije rata razmatrala mogućnost da od Danske kupi cijelo ostrvo. Dokumenti američkog Stejt departmenta iz 1946. godine pokazuju da je Vašington Grenland vidio kao izuzetno važan dio sopstvenog sistema bezbjednosti i razmatrao ili kupovinu ili dobijanje dugoročnih prava za vojne baze. Danas, više od osam decenija kasnije, taj interes nije nestao. Samo su se promijenili razlozi.

NUKLEARNI ŠTIT

U jeku Hladnog rata SAD su pokrenule operaciju „Hromirana kupola“, u okviru koje su bombarderi sa nuklearnim oružjem neprekidno patrolirali kako bi bili spremni za eventualni udar na Sovjetski Savez.

Grenland je u toj strategiji imao posebno mjesto. Na sjeveru ostrva izgrađena je baza Tule, koja je omogućavala praćenje sovjetskih raketnih aktivnosti i nadzor ogromnog arktičkog prostora.

U najaktivnijem periodu u bazi je bilo oko 10.000 ljudi, a pored aviona i radara postojali su i planovi za izgradnju skrivenih nuklearnih raketnih pozicija ispod leda.

Projekat „Ledeni crv“ predviđao je mrežu tunela u kojima bi bile smještene rakete. Iako nije realizovan, sam plan pokazuje koliki je značaj Grenland imao u američkim vojnim proračunima tokom Hladnog rata.

POŽAR KOJI JE PROMJENIO SVE

Dvadeset prvog januara 1968. godine B-52 je poletio na patrolnu misiju sa četiri termonuklearne bombe.

Ubrzo je u avionu izbio požar. Posada je pokušala da ga ugasi, ali je dim sve više ispunjavao kabinu. Kako je avion gubio mogućnost normalnog leta, komandant je naredio evakuaciju.

Šestorica od sedam članova posade uspjela su da napuste avion. Kopilot Leonard Svitenko poginuo je prilikom evakuacije.

Jedan od članova posade, Kalvin Snap, preživio je čak 21 sat na temperaturi od oko minus 30 stepeni, gotovo deset kilometara od baze, prije nego što je pronađen.

B-52 je, međutim, nastavio da leti još neko vrijeme i potom se srušio na led, oko 12 kilometara od Tule.

Eksplozivna punjenja unutar nuklearnih bombi detonirala su, pri čemu je led djelimično otopljen, a radioaktivni materijal rasut po okolini.

DANSKA I SVRŠENI ČIN

Nesreća je imala i političku dimenziju. Danska je Grenland proglasila nuklearnom slobodnom zonom, dok javnost nije bila upoznata sa punim obimom američkih nuklearnih aktivnosti na ostrvu.

Kopenhagen je morao da reaguje, a Amerikanci su započeli jednu od najvećih operacija čišćenja radioaktivnog otpada u uslovima Arktika.

Operacija „Ledeni greben“ odvijala se usred polarne noći, niskih temperatura i snažnih vjetrova. Na teren su stigli naučnici, nuklearni stručnjaci i vojnici.

Kontaminirani led je skupljan, pakovan i odvožen u SAD. Radioaktivni ostaci bili su rasuti na području dugom gotovo pet i širokom oko jedan i po kilometar.

U čišćenju je učestvovalo oko 1.700 Danaca i 700 Amerikanaca.

Do septembra iste godine operacija je završena, a procjene su govorile da je prikupljeno oko 93 odsto radioaktivnog materijala.

Ipak, nije sve uklonjeno.

ŠTA JE OSTALO ISPOD LEDA

Dijelovi materijala završili su na morskom dnu. Prema dostupnim procjenama, tamo je mogao ostati i dio jedne od hidrogenskih bombi. Pokušaji da bude pronađena nisu dali rezultat.

Decenijama kasnije, slučaj je dobio i zdravstvenu i pravnu dimenziju.

Danski radnici koji su učestvovali u sanaciji pokrenuli su osamdesetih i devedesetih godina pravni spor protiv američke vlade. Njihov slučaj nije uspio pred sudom, ali je doveo do objavljivanja velikog broja do tada povjerljivih dokumenata.

Kasnije istrage ukazivale su da je smrtnost od raka među danskim radnicima bila viša nego u opštoj populaciji. Ipak, zvanične analize nisu utvrdile uzročnu vezu između povećane smrtnosti i izloženosti radijaciji iz nesreće.

OD BOMBARDERA DO SATELITA

Najzanimljiviji dio priče o Grenlandu možda je upravo u tome što se njegova strateška uloga nije završila sa Hladnim ratom.

Nekadašnja baza Tule danas nosi naziv svemirska baza Pitufik i predstavlja jednu od najvažnijih američkih tačaka na Arktiku. Američko vazduhoplovstvo i svemirske snage tamo održavaju sistem za rano upozoravanje koji ima zadatak da otkriva i prati moguća raketna lansiranja.

Baza je važna i za svemirske operacije. Zbog krajnjeg sjevernog položaja, Pitufik je pogodan za komunikaciju sa satelitima koji se kreću po polarnim orbitama. Američke svemirske snage navode da njihova jedinica u Pitufiku omogućava česte kontakte sa polarnim satelitima, kao i njihovo praćenje i kontrolu.

Tako se uloga istog prostora za manje od jednog vijeka promijenila od avijacijske baze i nuklearnog uporišta do jedne od važnih tačaka američke svemirske i raketne infrastrukture.

NOVO ŠIRENjE

Upravo tu istorijsku liniju nastavlja i novi sporazum koji su 22. septembra potpisali SAD, Danska i Grenland.

Njime je predviđeno da SAD modernizuju i prošire aktivnosti u Pitufiku, ali i da uspostave dodatna odbrambena područja u Narsarsuaku na jugu i Mestersvigu na istočnoj obali. Sporazum ostavlja mogućnost i za uspostavljanje dodatnih američkih odbrambenih područja u budućnosti, uz dogovor strana.

Vašington istovremeno dobija pravo slobodnog pristupa i kretanja između odbrambenih područja kopnom, vazduhom i morem, dok američki avioni mogu da prelijeću i slijeću na teritoriji Grenlanda. Predviđen je i podvodni pristup američkih javnih plovila teritorijalnim vodama, pod uslovima utvrđenim sporazumom.

ZLATNA KUPOLA

Posebno je zanimljivo što se u dokumentu direktno pominje i „Zlatna kupola“, planirani američki sistem protivraketne odbrane. Sam sporazum, međutim, ne određuje kako bi taj sistem konkretno izgledao na Grenlandu. Danska premijerka Mete Frederiksen nakon potpisivanja je naglasila da još nije odlučeno šta bi ta kupola na Grenlandu konkretno obuhvatala.

Sporazum istovremeno ograničava mogućnost država koje nisu članice NATO-a da uspostavljaju vojne instalacije ili trajno vojno prisustvo na Grenlandu, dok se dodatno kontrolišu i investicije iz država van NATO-a, njegovih partnera i Evropske unije u posebno osjetljivim sektorima, uključujući kritičnu infrastrukturu i eksploataciju resursa.

Iako se njime proširuje američki vojni pristup, dokument istovremeno potvrđuje suverenitet i teritorijalni integritet Kraljevine Danske i pravo naroda Grenlanda na samoopredjeljenje. Ako bi Grenland jednog dana postao nezavisan, sporazum predviđa da nova država preuzme prava i obaveze iz njega i ostane u NATO-u, odnosno da podnese zahtjev za članstvo ako to bude potrebno. Posebna težina ovih odredbi leži u činjenici da sporazum nema rok važenja. On ostaje na snazi bez vremenskog ograničenja i može biti izmijenjen samo uz saglasnost strana. Na snagu će stupiti nakon završetka neophodnih parlamentarnih procedura.

GEOGRAFIJA

Geografija je, međutim, ostala ista. Grenland se nalazi između Sjeverne Amerike i Evrope, na raskrsnici sjevernoatlantskih i arktičkih pravaca. Topljenje leda dodatno povećava interesovanje velikih sila za Arktik, dok razvoj novih pomorskih pravaca i pristup prirodnim resursima povećava njegov ekonomski značaj.

Za Vašington je zato Grenland mnogo više od udaljenog i gotovo nenaseljenog arktičkog ostrva. On je istovremeno radarska tačka, svemirska stanica, dio sistema ranog upozoravanja i važna pozicija za nadzor sjevernog Atlantika i Arktika.

Tu je i pitanje kritičnih minerala. SAD posljednjih godina sve veću pažnju posvećuju obezbjeđivanju pristupa mineralima koji su važni za vojnu industriju, energetiku i visoke tehnologije. Na američkoj listi kritičnih minerala iz 2025. godine nalazi se 60 sirovina, uključujući 15 elemenata rijetkih zemalja.

Zbog toga se budućnost Grenlanda sve više posmatra kroz tri paralelna interesa: bezbjednost, resurse i kontrolu arktičkog prostora.

NASLjEĐE KOJE NIJE NESTALO

Nakon nesreće kod Tule operacija „Hromirana kupola“ je konačno ugašena. SAD i Sovjetski Savez već su raspolagali velikim brojem interkontinentalnih raketa, a nuklearni bombarderi više nisu imali isti značaj kao u ranijoj fazi Hladnog rata. Ali Grenland nije izgubio stratešku vrijednost. Naprotiv. Samo su se sredstva promijenila.

Nekada su iznad ostrva letjeli bombarderi sa nuklearnim bombama. Danas se sa istog prostora prate rakete i sateliti, a novi sporazum otvara prostor za dodatno američko vojno prisustvo, nova odbrambena područja i mogući sistem protivraketne odbrane.

Od Tule do Pitufika, a sada i do Narsarsuaka i Mestersviga, Grenland tako ulazi u novu fazu svoje strateške istorije. Istorija Tule zato pokazuje i drugu stranu velike geopolitike. Za velike sile Grenland je strateška tačka na karti. Za one koji na njemu žive, to je njihov dom. I upravo u tom raskoraku između geopolitičke vrijednosti i lokalnih posljedica ostaje jedno od pitanja koje prati američko prisustvo na Grenlandu od Drugog svjetskog rata do danas.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.