Ko vlada Sibirom taj komanduje svijetom

VELIKA ŠAHOVSKA TABLA - EVROAZIJSKA ŠAHOVSKA TABLA

Imperije su stvarane zauzimanjem i branjenjem vitalnih geografskih tačaka, kao što su Gibraltar, Suecki kanal ili Singapur. Čuvena izreka: - Ko vlada istočnom Evropom, taj komanduje središnjom zemljom; - Ko vlada središnjom zemljom (Sibir i centralna Azija) taj komanduje svjetskim ostrvom; - Ko vlada svjetskim ostrvom taj komanduje svijetom...

Upotreba američkog svetskog primata mora uzeti vrlo brižljivo u obzir činjenicu da je politička geografija ostala kritična tačka u međunarodnim poslovima. Kaže se da je Napoleon jednom rekao da znati geografiju neke države znači znati njenu spoljnu politiku. Međutim, naše razumevanje značaja političke geografije mora se prilagoditi novim odnosima sila.

U većem delu istorije međunarodnih poslova teritorijalna kontrola bila je središte političkog konflikta. Ili nacionalno samonagrađivanje prisvajanjem veće teritorije ili osećanje nacionalnog poniženja zbog gubitka "svete" zemlje bilo je uzrok najkrvavijih ratova koji su se vodili od nastanka nacionalizma. Nije preterano reći da je teritorijalni imperativ bio glavni pokretač agresivnog ponašanja nacionalnih država.

I imperije su stvarane putem pažljivog zauzimanja i branjenja vitalnih geografskih tačaka, kao što su Gibraltar ili Suecki kanal ili Singapur, koje su služile kao čvorišta u mreži sistema imperijalne kontrole.

"Hiljadugodišnji rajh"

Najekstremnije manifestacije povezanosti nacionalizma i teritorijalnog posedovanja predstavlja nacistička Nemačka i carski Japan. Težnja da se stvori "hiljadugodišnji Rajh" daleko je prevazilazila cilj stavljanja pod isti krov svih zemalja gde se govori nemački, jer je ona obuhvatala i želju da se kontrolišu "žitnice" Ukrajine kao i drugih slovenskih zemalja čiji su narodi trebalo da obezbede jeftin robovski rad za imperijalni centar.

Japanci su slično tome smatrali da je neposredno teritorijalno posedovanje Mandžurije, a kasnije i važnih nalazišta nafte u holandskoj istočnoj Indiji bilo nužno za ispunjenje japanskog zahteva za nacionalnom snagom i svetskim statusom. Na sličan način je već vekovima izjednačavana ruska nacionalna veličina sa posedovanjem teritorija, pa čak i na kraju dvadesetog veka rusko insistiranje na održavanju kontrole nad Čečenima, koji žive u blizini vitalnog naftovoda, opravdavano je tvrdnjom da je takva kontrola bitna za status Rusije kao velike sile.

Nacionalne države su i sada osnovne jedinice svetskog sistema. Iako je propast nacionalizma velikih sila i nestanak ideologije umanjio emocionalni sadržaj svetske politike - dok je nuklearno naoružanje postalo glavna prepreka za upotrebu sile - nadmetanje u vezi sa teritorijama još uvek dominira svetskim odnosima, iako njegovi oblici sada teže da budu više civilni. U tom nadmetanju, geografski položaj još uvek je ključna tačka za utvrđivanje spoljnih prioriteta nacionalne države, a veličina nacionalne teritorije i dalje važi kao jedan od glavnih kriterijuma za status i moć.

Međutim, pitanje teritorijalnog posedovanja je za većinu nacionalnih država u poslednje vreme počelo da gubi na značaju. U izvesnom obimu teritorijalni problemi još uvek su bitni za oblikovanje spoljne politike pojedinih država, tu se više radi o resantimanu zbog poricanja samoopredeljenja etničkoj braći, tj. njihovog prava da se pripoje "matici zemlji" ili zbog susedovog često lošeg tretmana nacionalne manjine, nego o jačanju nacionalnog statusa preko teritorijalnog proširenja.

Vladavina istočnom Evropom

Vladajuće nacionalne elite sve više dolaze do saznanja da su drugi faktori bitniji od teritorije za određenje međunarodnog statusa države ili njenog međunarodnog uticaja. Japan predstavlja jedan dobar primer. Ipak, geografski položaj još uvek utiče na utvrđivanje neposrednih prioriteta države - a što je veća njena vojna, ekonomska i politička moć to je i veći radijus vitalnih geopolitičkih interesa, uticaj i angažman te države koji nadilazi njene neposredne susede.

Donedavno vodeći analitičari geopolitike su raspravljali o tome da li je kopnena sila važnija od pomorske i koji je to poseban region Evroazije vitalan za zadobijanje kontrole nad čitavim kontinentom. Jedan od najistaknutijih geopolitičara, Harold Makinder, prvi je započeo tu raspravu u ovom veku svojim dobrim pojmom evroazijske "temeljne oblasti" (za koju se kaže da obuhvata ceo Sibir i dobar deo centralne Azije) i kasnije pojmom "središnje zemlje" kao vitalne odskočne daske za zadobijanje dominacije nad kontinentom. On je popularno izneo svoj pojam središnje zemlje čuvenom izrekom:

- Ko vlada istočnom Evropom taj komanduje središnjom zemljom;

- Ko vlada središnjom zemljom taj komanduje svetskim ostrvom;

- Ko vlada svetskim ostrvom taj komanduje svetom.

Pojedini vodeći nemački politički geografi takođe su koristili geopolitiku da bi opravdali "Drang nach Osten" njihove zemlje, posebno je Karl Haushofer primenio Makkinderov pojam na strateške potrebe Nemačke. Mnogo vulgarniji eho ovog pojma mogao se čuti kod Adolfa Hitlera u naglašavanju potrebe nemačkog naroda za "Lebensraum-om". Drugi evropski mislioci prve polovine ovog stoleća anticipirali su pomeranje na istok geopolitičkog centra gravitacije, gde bi pacifički region - posebno Amerika i Japan

- najverovatnije postao naslednik evropske dominacije. Da bi se sprečilo ovo pomeranje, francuski politički geograf Pol Demanjon zalagao se, kao i drugi francuski geopolitičari, za veće jedinstvo evropskih zemalja čak pre Drugog svetskog rata.

Svjetski primat

Danas više nije geopolitičko pitanje koji je dio Evroazije ključni za dominaciju nad kontinentom, niti da li je kopnena sila značajnija od pomorske. Geopolitičari su prešli sa regionalne na globalnu dimenziju, sa prevagom uvjerenja da cio evroazijski kontinent služi kao istinska osnova za svjetski primat. Sjedinjene Države, neevroazijska sila, danas posjeduju međunarodni primat. Ali upravo se na najznačajnijem igralištu na svijetu - u Evroaziji - može u nekom vremenu pojaviti mogući rival američkoj moći.

(Nastaviće se)