Evropa u sjeni Amerike i Sovjetskog Saveza

VELIKA ŠAHOVSKA TABLA - HEGEMONIJA NOVOG TIPA (2)

Pedeset godina poslije Drugog svjetskog rata bilo je obilježeno bipolarnim američko-sovjetskim sukobom oko globalne supremacije.

Komunistički blok naglašavao je dogmatsku pravovjernost, sa samo jednim istinskim interpretativnim centrom. Glavni američki vazali bili su znatno slabiji od Amerike, a SSSR nije mogao stalno da tretira Kinu kao podređenu

Samo jedna evropska sila se mogla pojaviti kao globalno nadmoćna da je ishod rata predstavljao nedvosmislenu pobedu nacističke Nemačke. (Pobeda Japana na Pacifiku bi toj naciji obezbedila dominantnu ulogu na Dalekom istoku, uzimajući sve pretpostavke u obzir, Japan bi ostao samo regionalni hegemon.) Umesto toga, poraz Nemačke zapečatila su dva vanevropska pobednika, Sjedinjene Države i Sovjetski Savez, koji su postali naslednici zahteva na svetsku supremaciju, onog zahteva koji Evropa nikad nije ispunila.

Sledećih pedeset godina bilo je obeleženo bipolarnim američko-sovjetskim sukobom oko globalne supremacije.

U izvesnom vidu, sukob između Sjedinjenih država i Sovjetskog saveza predstavljao je ostvarenje najdražih teorija geopolitičara: vodio se između vodeće svetske pomorske sile, koja je bila dominantna i na Atlantiku i na Pacifiku, i vodeće svetske kopnene sile koja je zauzimala prostor u srcu Evroazije (kinesko-sovjetski blok obuhvatao je prostor koji neodoljivo podseća na prostor Mongolskog carstva). Geopolitička dimenzija nije mogla biti jasnija: Severna Amerika protiv Evroazije, a svet se dobijao kao nagrada. Pobednik bi istinski dominirao čitavim svetom. Jednom kada bi se ostvarila pobeda nikog više ne bi bilo na tom putu.

Niko nije pobijedio

Oba suparnika globalno su projektovala svoju ideologiju pojačavajući je istorijskim optimizmom koji je opravdavao za svakog od njih nužnost uloženog napora, istovremeno jačajući uverenje u neizbežnost pobede. Svaki od suparnika bio je vidno dominantan u okviru svog prostora - nasuprot imperijalnim evropskim aspirantima na globalnu supremaciju od kojih nijedan nikada nije u potpunosti uspeo da postigne odlučujuću prevagu unutar same Evrope. Oba suparnika su upotrebljavali ideologiju da osnaže svoju moć nad svojim vazalima i potčinjenima na način koji u izvesnom smislu podseća na doba verskih ratova.

Spoj globalnog geopolitičkog prostora i proklamovane univerzalnosti sukobljenih dogmi dao je ovom sukobu neviđeni intenzitet. Ali jedan dodatni faktor - koji je takođe bio prožet globalnim implikacijama - učinio je da ovaj sukob bude jedinstven. Pojava nuklearnog oružja značila je da bi rat, klasičnog tipa, između dva ključna učesnika predstavljalo ne samo međusobno uništenje već bi izazvalo smrtonosne posledice i za dobar deo čovečanstva. Stoga je intenzitet sukoba istovremeno bio podređen izuzetnoj samokontroli kod oba suparnika.

U oblasti geopolitike sukob se uglavnom vodio na ivici same Evroazije. Severna Amerika je uspela da se utvrdi i na krajnje zapadnim i na krajnje istočnim obalama velikog evroazijskog kontinenta. Odbrana ovih kontinentalnih mostobrana (primer na zapadnom "frontu" predstavljala je blokada Berlina a na istočnom Korejski rat) bila je prva strategijska provera onoga što će biti nazvano Hladnim ratom.

U poslednjoj fazi Hladnog rata pojavio se treći odbrambeni "front" - južni - na karti Evroazije (vidi kartu). Sovjetska invazija na Avganistan izazvala je dvostruki američki odgovor: pomoć lokalnom otporu u Avganistanu ne bi li se zaglibila sovjetska armija, i istovremeno ogromno američko vojno prisustvo u Persijskom zalivu kao odgovor na bilo kakvo dalje južnije pomeranje sovjetske političke ili vojne moći. Sjedinjene Države su bile odlučne u odbrani regiona Persijskog zaliva stavljajući ga u istu ravna sa svojim zapadnim i istočnim evroazijskim bezbednosnim interesima.

Evroazijski blok

Uspešno hvatanje u koštac Severne Amerike sa evroazijskim blokom u njegovim naporima da preuzme kontrolu nad čitavom Evroazijom - s tim što su obe strane bile zastrašene do krajnjih granica od direktnog sukoba zbog straha od nuklearnog rata - značilo je da ishod sukoba mogu eventualno da odluče nevojna sredstva.

Politička vitalnost, ideološka fleksibilnost, ekonomski dinamizam i kultura postale su odlučujući faktori. Koalicija koju je predvodila Amerika sačuvala je svoje jedinstvo, dok se kinesko-sovjetski blok raspao za manje od dve decenije. Ovo je delimično zavisilo od veće fleksibilnosti demokratske koalicije za razliku od hijerarhijskog i dogmatskog - a povrh toga i krhkog - karaktera komunističkog bloka. Koalicija je posedovala zajedničke vrednosti, ali bez formalne doktrinalne forme.

Komunistički blok naglašavao je dogmatsku pravovernost, sa samo jednim istinskim interpretativnim centrom. Glavni američki vazali bili su znatno slabiji od Amerike, dok Sovjetski Savez nije mogao do u beskonačnost da tretira Kinu kao podređenu.

Imperija

Kao i mnoge druge imperije ranije i Sovjetski Savez se konačno urušio i raspao, kao žrtva ne vojnog poraza, nego dezintegracije ubrzane ekonomskim i socijalnim udarima. Njegova sudbina je potvrdila poznatu akademsku tezu da su "carstva unutrašnje politički nestabilna zbog toga što potčinjene jedinice skoro uvijek teže većoj autonomiji, a kontraelite u tim jedinicama skoro uvijek djeluju u zavisnosti od okolnosti, tako da dobiju što više autonomije. U tom smislu, carstva ne bivaju poražena, već se raspadaju, obično vrlo sporo, ali ponekad i izuzetno brzo".

                                   (Nastaviće se)