HRIŠĆANSKO NASLEĐE KOSMETA (1)

HRIŠĆANSKO NASLEĐE KOSMETA (1) 26.05.2008 23:00 | N.N.

Hram u Banji Rudničkoj, metohijskom selu tridesetak kilometara od Peći, u "srbačkom kraju", u selu koga pominju u svojim poveljama i kralj Uroš Prvi, i kralj Milutin, više ne zvoni. Protovestijar Rodop, koji je tu, u hramu posvećenom Svetom Nikoli, sahranjen početkom 15. veka, crkvi je poklonio dva zvona, lepo izlivena, na jednom je bio lik Svetog Nikole, na drugom Svete Bogorodice.

Arbanasi su srušili crkvu Svetog Nikole, u Banji Rudničkoj, u 17. veku, Srbi je obnovili, Arbanasi je ponovo srušili u 20. veku, pod fašistima. I zatrpali kamenjem ostatke ikonostasa i ploče pod kojom je, u večnosti, boravio rab božji Rodop - ploče sa prelepim ornamentima, u kamen, za večnost urezanim. Ovih godina, Srbi su crkvu obnovili, Albanci su opet na nju nasrtali... Ovih godina, kao i prošlih.

Tiho zvone metohijska zvona

Jedno zvono protovestijara Rodopa čuva se u pećkoj riznici - seljaci iz Banje, početkom veka otkrili su da je u blizini crkve nešto zakopano, otkopali su "grob zvona", njihovi preci u zemlju su zvono sakrili od onih koji su nad zemljom divljali.

Saborna crkva u Đakovici: Podignuta 1940. godine, srušena 1949. Ponovo podignuta 1999. godine, sravnjena sa zemljom 2004.

I drugo zvono protovestijara Rodopa u zemlji je bilo skriveno. Čuva se danas u Beogradu, u muzeju, gde je preneto iz Studenice, kraj Istoka, iz sela koje je u turskim popisima zabeleženo kao "Studen, selo sa 18 kuća srpskih i dva kaluđera".

Na visu kraj Studen-Studenice, lepom mestu za crkvu, odakle se vidi daleko, odakle se, kad izbije vedrina, čitava Metohija vidi, bio je, još u 13. veku, podignut manastir sa hramom Bogorodice Hvostanske. Manastir je imao još jednu manju crkvu za koju je ustanovljeno da su je majstori iz Kotora zidali u vremena cara Dušana.

Kad su arheolozi temelje hrama otkopavali, našli su i nekoliko grobova. Jedva vidna slova svedočila su o velmožama i episkopima hvostanskim koji ovde nisu počivali "u miru Božjem": neki grobovi nađeni su prazni, neke nadgrobne ploče u zidovima džamija u selima Vrelu i Studenici.

(Baš kao što u selu Skivjane, kraj Đakovice, na temelju nekdanje crkve stoji džamija, a u kapiju, na kuli koju samo sokak deli od džamije, uzidan je kompletan crkveni portal. I blista beli mermer dobrodošlicom, dok sa sprata zlokobno nišane crni otvori puškarnica, režeći na neznanca kao psi.)

Lepet anđeoskih krila

Na visu, među oblacima, tamo gde su nekad črnorisci Bogu svoje molitve uznosili, Bogorodici naročito usrdno, sada ovce pasu. Trava je visoka i bujna, mnoge su kosti ove bregove nađubrile.

Tražeći ono što ljudi traže pod zemljom i ono što se, obraslo zaboravom trave, od vekova može oteti, neki čobanin slučajno je pronašao drugo Rodopovo zvono, ono sa reljefom "Blažene među ženama". U zvonu su bila složena tri platna. Jedna od njih, razvijeno, lepotom je obasjalo čobane - bio je to aer, "vozduh" oslikan rukom čuvenog zoografa Longina, 1597. "Vozduh" kojim se u Svetoj Liturgiji, nad Svetim Darovima priziva lepet anđeoskih krila, pod zemljom je sačuvan, kad se činilo da vazduh nad zemljom postaje nemoguć za disanje!

Lepa su, baš su lepa ta zvona sa podgorja metohijskog. A kakav im je zvuk bio - radosno visok i kliktav, od onih što tišinu lako probija ali se u njoj brzo gasi, ili stamen i dubok, od onih koji se još dugo kožom čuju, kad zvuci zamuknu - to nikad nećemo saznati. Neće nikad zazvoniti Rodopova zvona.

Možda to nije samo zato što nema zvona bez zvonika? Možda zemlja uzme sahranjenom zvonu zvuk, na neki tajni način, možda ga upije, možda zvuci pod zemljom trule? A možda su, sa one druge strane svega, tamo gde je večnost i trajanje, sve vreme, vekovima, zvonila Rodopova zvona. Možda i danas zvone?

Sluh smo za ta metohijska zvona izgubili.

A zvona iz Gore, kraj Dragaša, sa crkve na mestu Rudine, mogla su se čuti i u Albaniji, i čula su se čak u Ljumi.

A danas? Ni zvona, ni crkve.

Sa Gore, vratićemo se Bogorodici Hvostanskoj - sva su zapuštena crkvišta tako bolno ista. I tiha. Tu, ispod crkvišta Bogorodice Hvostanske, gde su nekad vladike stolovale (episkopija Mala Studenica), na rečici koja teče kraj sela Banje Rudničke, kroz srbički kraj, Srbi su izgradili dvadeset, danas zapustelih, vodenica. Ne melju banjske potočare, brašno su vetrovi rasejali, bivolice žito izgazile, na jednu više Srbi hleb iz Metohije!

Selo Suvo Grlo

Zvona više ne zvone ni u onom drugom selu kraj Srbice, selu Suvo Grlo, u klisuri Kujevče, u kome je nekad bilo šest crkava. Na crkvištu, na sred sela, ogroman je dud, ispod njega - izvor. Po predanju taj dud je kalemljen sa duda koji je još Sveti Sava, dok su sveci hodili kosmetskom zemljom, zasadio u Peći, u porti Patrijaršije. Pod dudom je česma ozidana - mermerom. Iz temelja jedne (koje?) od šest crkava u selu Suvo Grlo, uzidan je taj mermer u "živu vodu"? Kolika je morala biti žeđ onih koji su selo, kraj izvora podignuto, nazvali Suvo Grlo? U Suvom Grlu, za koga grgolji danas Savin izvor?

Nije daleko ni selo Kraljice; sedamdeset preostalih srpskih porodica iselilo se odavde 1982. Zapustao je izvor zvani Kraljeva voda. Zvona u toj "srbici" ne zvone, samo još žubori Kraljeva voda!

Za koga teku Savina i Kraljeva voda - nema Srba da sa metohijskih izvora piju!

U selu Krasmirovac, nekad srpskom, 12 kilometra od Srbice, popisi su polovinom 19. veka zabeležili poslednjih pet srpskih domova. Uspomenu na Srbe, da su ovde bili i da ih više nema, danas čuvaju dva albanska imena, jedno je za planinu i drugo za grob. Malji Škavit - Srpska Gora, i Vori Škaut - Srbinov Grob.

Bila je tu Srpska Gora. A danas, nije li čitav Kosmet - Vori Škaut?

Popići postaju Popaji

Treća je "srbica" u Drenici, na levoj obali Kline, selo blizu Srbice, koje nosi lepo ime - selo Tica. Tica je bila metoh manastira Banjske. Pominje se u hrisovulji kralja Milutina. Na srpske crkve, u selu lepog srpskog imena Tica (uzgred, Cvijić navodi da su Arbanasi iz Tice svi srpskog porekla, a veliki broj Albanaca iz "nepokorene" Drenice, danas prave tvrđave militantnog islama, srpskog su porekla, kao što su, na primer, arbanaški rodovi iz Prekaza, poreklom iz Kuča, jedan albanski fis iz okoline Đakovice preziva se "Popadije", a o srpskom poreklu Albanaca iz mnogih rodova svedoči sačuvana srpska prezimena - Bojkovići, Popići, Dobrići, Prelevići, Marići... Albanci Šalje i Srbi Šaljići "rođakaju se", poslednjih decenija Albanci Popići masovno su menjali prezime u Popaj, itd.), a na srpske crkve, dakle, u Tici, podsećaju samo dva albanska naziva - Kodra i Kišes.

Kodra je "crkvena glavica".

Kišes, albansko ime za mesto gde je bila srpska crkva.

I to je sve. Nemaju Tice čak ni Vorat te Škijeve - staro srpsko groblje.

Retka su sela na Kosmetu u kojima nema "Vorat te Škijeve". Ili Kroni Kišes - Crkveni Izvor.

A Ara Kišes? Crkvena njiva.

Dobra je oduvek, i ljubazna srpska zemlja: Crkvena njiva, u mnogim albanskim selima, danas hrani one čiji su očevi i dedovi crkve rušili!

Srbica bez Srba

Mnogo je "srbica" na Kosmetu. A prava Srbica? Srbica je gradić u sjevernoj Drenici, na rekama Klini i Belom Drimu, sedište čitavog dreničko-metohijskog kraja. Kad su vlasti želele u Drenici da podignu zgradu opštine, Šiptari su podigli pravu pobunu, porušili krov i grede - neće njima na opštinskom pečatu da piše "Srbica". Gradnja je bila obustavljena a materijal razvučen. U toku Drugog svetskog rata Srbi su ovde teško postradali, mnogi pobijeni, mnogi napustili grad, otišli da se ne vrate. Drenički Arbanasi danas pokušavaju da mu promene ime u Skenderaj. Tako je Srbica označena u novijim albanskim kartama.

A "kakva je to Srbica bez Srba", pita se pesnik Radosav Stojanović.

                                                                                                               (Nastaviće se)

   

                                                             Nagrada "Stuplje"

Dijelovi feljtona uzeti su  iz knjige  "Nečujna zvona" Zorana Bogavca, koju je objavio "Princip Bonart Pres". Knjiga je  dobila nagradu "Stuplje" za njegovanje pravoslavne tradicije i duhovnosti na prošlogodišnjem Sajmu knjiga u Banjoj Luci.



© Glas Srpske 2012 ISSN 2303-7385 | Impresum | Marketing | Kontakt | Latinica | Ćirilica